در جریان نشست تعاملی شصت‌وسومین دوره شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در ژنو، گزارش هیئت مستقل بین‌المللی حقیقت‌یاب درباره ایران ارائه شد. این گزارش، ابعاد بی‌سابقه‌ای از نقض حقوق بشر توسط حکومت ایران و همچنین وقایع مرتبط با درگیری‌های نظامی منطقه‌ای را مستند کرده است. ارائه این گزارش با موضع‌گیری و واکنش‌های گسترده بین‌المللی همراه شد.
۱. یافته‌های گزارش درباره سرکوب اعتراضات در ایران
بر اساس گزارش سارا حسین، رئیس هیئت حقیقت‌یاب، سرکوب اعتراضاتی که از دی‌ماه ۱۴۰۴ (دسامبر ۲۰۲۵) در بیش از ۲۰۰ شهر و تمامی ۳۱ استان ایران آغاز شد، از نظر گستردگی خشونت و به‌کارگیری نیروی مرگبار، متمايز و بی‌سابقه بوده و فراتر از الگوهای قبلی (از جمله اعتراضات ۱۴۰۱) ارزیابی شده است.
– میزان تلفات: با وجود اعلام آمار رسمی ۳,۰۳۸ کشته از سوی مقامات جمهوری اسلامی، هیئت مستنداتی دارد که نشان می‌دهد آمار واقعی کشته‌شدگان به‌مراتب بیشتر است.
– استفاده غیرقانونی از نیروی مرگبار: نیروهای امنیتی علیه معترضان و رهگذران غیرمسلح، از جمله کودکان، از سلاح و مهمات کشنده خارج از ضوابط بین‌المللی استفاده کرده‌اند.
– جنایت علیه بشریت: هیئت مواردی نظیر قتل، بازداشت‌های جمعی، شکنجه، اعترافات اجباری و ناپدیدسازی قهری را مصداق «حمله گسترده و نظام‌مند علیه جمعیت غیرنظامی» و «جنایت علیه بشریت» دانسته است.
-اعدام‌ها: دست‌کم ۵۸ مرد در روندهای شتاب‌زده دادرسی و بدون رعایت ضمانت‌های محاکمه عادلانه اعدام شده‌اند.
بیشتر بخوانید
بیش از ۴۲۰۰ جان‌باخته در دو روز؛ گزارش تکان‌دهنده سازمان حقوق بشر ایران از کشتار دی‌ماه ۱۴۰۴
۲. بررسی عملکرد نیروهای خارجی و جنایات جنگی
هیئت حقیقت‌یاب در بخش دیگری از بررسی‌های خود به درگیری‌های نظامی اسفندماه (فوریه) پرداخته و اعلام کرد دلایل معقولی وجود دارد که اقدامات نظامی ایالات متحده مصداق «جنایت جنگی» باشد:
– حمله به مراکز غیرنظامی: حملات هوایی آمریکا به مدرسه «شجره طیبه» در میناب (با ۱۵۶ کشته غیرنظامی از جمله ۱۲۰ کودک) و یک مجموعه ورزشی در لامرد فارس بررسی شده است.
– عدم پاسخگویی: هیئت اعلام کرد دولت آمریکا به درخواست‌های این کمیته برای ارائه اطلاعات و دسترسی پاسخ نداده است؛ اگرچه واشنگتن ارزیابی هیئت مبنی بر وقوع جنایت جنگی را رد کرد.
۳. مواضع و واکنش‌های بین‌المللی
– محکومیت سرکوب توسط کشورهای غربی: نمایندگان آلمان، بریتانیا، فرانسه، بلژیک، اسپانیا و اوکراین سرکوب معترضان، اعدام‌ها، شکنجه و قطع اینترنت را به‌شدت محکوم کردند. آلمان نسبت به «سرکوب فرامرزی» منتقدان ابراز نگرانی کرد و بریتانیا این سرکوب را «مرگبارترین دوره در تاریخ جمهوری اسلامی» خواند. این کشورها خواستار توقف اعدام‌ها، آزادی زندانیان سیاسی و پاسخگویی عاملان شدند.
– مواضع جمهوری اسلامی: حکومت ایران مانند گذشته مأموریت هیئت حقیقت‌یاب و سازوکارهای شورای حقوق بشر را «سیاسی» دانسته و رد کرده است. با این حال، سارا حسین تأکید کرد حکومت از فضای جنگی برای تشدید سرکوب داخلی استفاده کرده است.
۴. مأموریت و مطالبات هیئت
شورای حقوق بشر مأموریت هیئت حقیقت‌یاب را برای دو سال دیگر تمدید کرده است تا علاوه بر تحقیق درباره نقض حقوق بشر، به جمع‌آوری، تحلیل و حفظ اسناد برای دادگاه‌های بین‌المللی آتی بپردازد. توقف فوری اعدام‌ها، آزادی زندانیان سیاسی، اصلاحات ساختاری و اقدام جدی جامعه بین‌المللی از توصیه‌های اصلی این گزارش است.
