فصل هفتم: تحلیل کلان معماری قدرت امنیتی

فصل های نظری/ تحلیلی درباره دانشگاه امام حسین:

دولت امنیتی چه فرایندی دارد؟

فصل ۷ – مهندسی اجتماعی و مدیریت جمعیت در دولت امنیتی

فصل ۸ – حکومت‌مندی امنیتی

فصل ۹ – شکنندگی‌ها و تناقض‌های دولت امنیتی

فصل ۱۰ – مسیرهای فروپاشی، گذار یا تحول

فصل ۱۱ – سناریوهای آینده ایران

فصل ۱۲ – جمع‌بندی کلان و مدل نهایی

*

فصل ۷ – مهندسی اجتماعی و مدیریت جمعیت در دولت امنیتی

فصل دوم: بدن سرکوب:دانشکده امنیت

فصل سوم: مغز سرکوب:دانشکده اطلاعات

فصل چهارم: روح سرکوب: عملیات روانی و جنگ شناختی

در این فصل: محیط سرکوب:مهندسی اجتماعی و مدیریت جمعیت

به بیان دیگر:این فصل نشان می‌دهد چگونه جامعه کنترل می‌شود.

این فصل، پلی است میان «قدرت شناختی» و «قدرت ساختاری»؛ جایی که دولت امنیتی تلاش می‌کند:

جمعیت را طبقه‌بندی کند

رفتار اجتماعی را پیش‌بینی کند

شکاف‌ها را مدیریت کند

و جامعه را به‌عنوان یک «سیستم قابل کنترل» مهندسی کند

۱. از دیدگاه نظری: این لایه بعدی قدرت است

پس از:

کنترل بدن (امنیت)

کنترل داده (اطلاعات)

کنترل ذهن (شناخت)

گام بعدی در دولت‌های امنیتی، کنترل جامعه است.

این همان چیزی است که در نظریه‌های:

– مهندسی اجتماعی (Social Engineering) هنر سوءاستفاده از روان‌شناسی انسانی برای فریب دادن افراد و دسترسی به اطلاعات محرمانه یا سیستم‌های امنیتی است. در این روش، مهاجمان به جای پیدا کردن ضعف‌های فنی در نرم‌افزارها یا شبکه‌ها، ضعف‌های رفتاری انسان‌ها را هدف قرار می‌دهند که از آن‌ها به عنوان ضعیف‌ترین حلقه در زنجیره امنیت سایبری یاد می‌شود.

– مدیریت جمعیت (Population Management) به مجموعه استراتژی‌ها، برنامه‌ها و ابزارهایی گفته می‌شود که برای نظارت، برنامه‌ریزی، کنترل اندازه یا بهبود سلامت و کیفیت زندگی یک گروه خاص از افراد (یا جانداران) به کار می‌روند.

– زیست‌سیاست (Biopolitics) مفهومی در علوم سیاسی و فلسفه است که به تقاطع میان «زندگی زیستی/بیولوژیکی انسان» و «قدرت سیاسی» می‌پردازد. این ایده توصیف می‌کند چگونه دولت‌ها و نهادهای قدرت، حیات زیستی جمعیت‌ها را تحت کنترل و مدیریت خود درمی‌آورند.این مفهوم نخستین بار در میانه قرن بیستم توسط فیلسوف فرانسوی، میشل فوکو، در نظریاتش مطرح و تبیین شد.

– حاکمیت امنیت (Security Governance) به مجموعه سیاست‌ها، رویه‌ها، استانداردها و فرایندهایی گفته می‌شود که یک سازمان برای هدایت و کنترل فعالیت‌های امنیتی خود به کار می‌گیرد. هدف اصلی آن، همسو کردن استراتژی‌های امنیتی با اهداف کلان کسب‌وکار و اطمینان از محافظت دارایی‌ها است.

به‌عنوان «مرحله نهایی قدرت» شناخته می‌شود.

۲. از نظر ساختاری: سپاه یک دستگاه مهندسی اجتماعی است

سپاه فقط یک نیروی نظامی نیست؛ یک معماری اجتماعی است که از طریق:

بسیج

مساجد

هیئت‌ها

نهادهای فرهنگی

شبکه‌های محلی

سازمان‌های شبه‌مدنی جامعه را مدیریت می‌کند.

این شبکه‌ها، بازوی اجتماعی دولت امنیتی هستند.

۳. از نظر تحلیلی: این فصل حلقه مفقوده پروژه است

در فصل های گذشته،:

نیرو

دانش

روایت

تحلیل شدند. اما هنوز یک چیز باقی مانده:چگونه این نیرو، دانش و روایت بر جامعه اعمال می‌شود؟

این فصل شامل بخش‌هایی مانند:

طبقه‌بندی جمعیت

مدیریت شکاف‌های اجتماعی

مهندسی رفتار جمعی

شبکه‌های بسیج و کنترل اجتماعی

نقش نهادهای فرهنگی–مذهبی در امنیت

مدیریت بحران‌های اجتماعی

بیوپولیتیک و کنترل بدن‌های جمعی

این فصل، نشان می‌دهد که دولت امنیتی چگونه:

جامعه را می‌سنجد

جامعه را دسته‌بندی می‌کند

جامعه را هدایت می‌کند

و جامعه را کنترل می‌کند

این فصل، «معماری اجتماعی قدرت» را آشکار می‌کند.

مهندسی اجتماعی و مدیریت جمعیت- معماری اجتماعی دولت امنیتی

۱. مقدمه: از کنترل ذهن به کنترل جامعه

در فصلهای گذشته دیدیم که دولت امنیتی چگونه:

بدن را کنترل می‌کند (امنیت)

داده را کنترل می‌کند (اطلاعات)

ذهن را کنترل می‌کند (جنگ شناختی)

اما این سه سطح، بدون یک سطح چهارم ناقص می‌مانند: کنترل جامعه.

در دولت‌های امنیتی مدرن، جامعه نه یک مجموعه انسانی، بلکه یک سیستم قابل مدیریت است؛ سیستمی که باید:

اندازه‌گیری شود

طبقه‌بندی شود

پیش‌بینی شود

هدایت شود

و در نهایت، کنترل شود

۲. چرا مهندسی اجتماعی مهم‌ترین لایه قدرت است؟

۲.۱ جامعه به‌مثابه «مسئله امنیتی»

در دولت امنیتی، جامعه یک پدیده طبیعی نیست؛ یک مسئله امنیتی است که باید مدیریت شود.

این نگاه، سه پیامد دارد:

رفتار جمعی باید پیش‌بینی شود

شکاف‌های اجتماعی باید کنترل شود

جمعیت باید طبقه‌بندی شود

این همان چیزی است که در نظریه فوکو «بیوپولیتیک» نام دارد.

۲.۲ سپاه به‌عنوان یک دستگاه مهندسی اجتماعی

سپاه فقط یک نیروی نظامی نیست؛ یک معماری اجتماعی است که از طریق:

بسیج

مساجد

هیئت‌ها

نهادهای فرهنگی

شبکه‌های محلی

سازمان‌های شبه‌مدنی

جامعه را مدیریت می‌کند.

این شبکه‌ها، بازوی اجتماعی دولت امنیتی هستند.

۲.۳ پیوند سه‌گانه امنیت–اطلاعات–شناخت

در این فصل نشان می‌دهیم که:

امنیت:بدن جمعی را کنترل می‌کند

اطلاعات:داده جمعی را کنترل می‌کند

عملیات روانی:ذهن جمعی را کنترل می‌کند

مهندسی اجتماعی:خودِ جامعه را کنترل می‌کند

این چهار سطح، معماری کامل دولت امنیتی را می‌سازند.

۳. ساختار فصل هفتم

۱) طبقه‌بندی جمعیت در دولت امنیتی

ساز و کار احاطه بر جامعه از سوی سپاه:

جمعیت را به گروه‌های تهدید، بی‌خطر، و قابل مدیریت تقسیم می‌کند

از داده‌های اطلاعاتی برای ساخت «نقشه اجتماعی» استفاده می‌کند

گروه‌های پرخطر را زیر نظر می‌گیرد

۲) مدیریت شکاف‌های اجتماعی

چگونه دولت امنیتی:

شکاف‌های قومی، مذهبی، نسلی و طبقاتی را مدیریت می‌کند

از شکاف‌ها برای کنترل جامعه استفاده می‌کند

از تشدید یا تخفیف شکاف‌ها به‌عنوان ابزار قدرت بهره می‌برد

۳) مهندسی رفتار جمعی

چگونه رفتار جمعیت پیش‌بینی می‌شود

چگونه رفتار جمعی هدایت می‌شود

چگونه از تکنیک‌های روان‌شناسی جمعیت استفاده می‌شود

۴) شبکه‌های بسیج و کنترل اجتماعی

بسیج چگونه یک شبکه کنترل اجتماعی است

نقش پایگاه‌ها، مساجد، هیئت‌ها و محلات چیست

چگونه بسیج به «چشم و گوش» دولت امنیتی تبدیل می‌شود

۵) نقش نهادهای فرهنگی–مذهبی در امنیت

چگونه نهادهای مذهبی به ابزار کنترل اجتماعی تبدیل می‌شوند

چگونه فرهنگ به ابزار امنیتی تبدیل می‌شود

چگونه «هویت‌سازی» بخشی از مهندسی اجتماعی است

۶) بیوپولیتیک و کنترل بدن‌های جمعی

چگونه دولت امنیتی بدن‌های جمعی را مدیریت می‌کند

چگونه سلامت، جمعیت، مهاجرت و سبک زندگی امنیتی می‌شود

چگونه «زندگی» به موضوع امنیت تبدیل می‌شود

۴. جمع‌بندی آغاز فصل هفتم

 در این فصل، از کنترل ذهن عبور می‌کنیم و وارد کنترل جامعه می‌شویم؛ جایی که دولت امنیتی تلاش می‌کند:

جامعه را بسنجد

جامعه را طبقه‌بندی کند

جامعه را هدایت کند

و جامعه را کنترل کند

این فصل، «معماری اجتماعی قدرت» را آشکار می‌کند.

طبقه‌بندی جمعیت در دولت امنیتی

*

بخش اول- طبقه‌بندی جمعیت در دولت امنیتی

۱. مقدمه: جامعه به‌مثابه نقشه تهدید

در دولت‌های امنیتی، جامعه یک پدیده طبیعی نیست؛ یک سیستم قابل مدیریت است که باید:

اندازه‌گیری

طبقه‌بندی

پیش‌بینی

و کنترل شود.

این نگاه، جامعه را از «مجموعه انسان‌ها» به «مجموعه داده‌ها» تبدیل می‌کند. سپاه پاسداران دقیقاً با همین منطق عمل می‌کند: جامعه را به یک نقشه تهدید تبدیل می‌کند.

*

۲. چرا طبقه‌بندی جمعیت مهم است؟

۲.۱ طبقه‌بندی = پیش‌شرط کنترل

هیچ دولت امنیتی نمی‌تواند جامعه را کنترل کند مگر اینکه ابتدا:

بداند چه کسانی خطرناک‌اند

چه کسانی بی‌خطرند

چه کسانی قابل مدیریت‌اند

این همان چیزی است که در نظریه امنیتی به آن طبقه‌بندی جمعیت Population Classification  گفته می‌شود.

طبقه‌بندی جمعیت (Population Classification) به معنای گروه‌بندی و دسته‌بندی افراد یا موجودات زنده بر اساس ویژگی‌های مشترک است. این روش ابزاری کلیدی برای برنامه‌ریزی‌های شهری، ارزیابی‌های آماری، مطالعات بهداشتی و جامعه‌شناسی به شمار می‌رود.رایج‌ترین معیارهای این دسته‌بندی عبارتند از:

جمعیت‌شناختی: تفکیک بر اساس سن، جنسیت، وضعیت تاهل و بعدخانوار. 

اجتماعی-اقتصادی: دسته‌بندی بر اساس سطح درآمد، شغل، تحصیلات و طبقه اجتماعی. 

جغرافیایی: تقسیم‌بندی بر اساس محل سکونت (شهری، روستایی) و تراکم جمعیت. 

نژادی و فرهنگی: گروه‌بندی بر پایه قومیت، زبان، مذهب یا ملیت.

این طبقه‌بندی به دولت‌ها و سازمان‌ها کمک می‌کند تا منابع مالی، امکانات بهداشتی و خدمات آموزشی را به شکل عادلانه‌تر و کارآمدتری توزیع کنند

۲.۲ طبقه‌بندی = تولید «دیگریِ تهدیدآمیز»

طبقه‌بندی جمعیت، فقط یک کار تکنیکی نیست؛ یک کار گفتمانی است.

با طبقه‌بندی، دولت امنیتی:

«ما» را از «آن‌ها» جدا می‌کند

«مردم» را از «اغتشاشگر» جدا می‌کند

«منتقد» را از «تهدید» جدا می‌کند

این همان چیزی است که در نظریه دولت امنیتی «Othering» نام دارد.

*

۳. مدل طبقه‌بندی جمعیت در سپاه

سپاه پاسداران جمعیت را در سه سطح طبقه‌بندی می‌کند:

۳.۱ گروه بی‌خطر  (Low-Risk Population)

این گروه شامل:

افراد غیرسیاسی

اقشار سنتی

گروه‌های مذهبی همسو

طبقات کم‌درآمد وابسته به نهادهای حمایتی

کارمندان دولتی وابسته

ویژگی‌ها:

نیازمند کنترل شدید نیستند

با ابزارهای فرهنگی–مذهبی مدیریت می‌شوند

در بسیج و هیئت‌ها ادغام می‌شوند

این گروه، «پایه اجتماعی» دولت امنیتی است.

۳.۲ گروه قابل مدیریت  (Manageable Population)

این گروه شامل:

طبقه متوسط

دانشجویان غیرسیاسی

کارمندان بخش خصوصی

اقشار شهری غیرمعترض

ویژگی‌ها:

ممکن است معترض شوند

اما سازمان‌یافته نیستند

با عملیات روانی و روایت‌سازی کنترل می‌شوند

این گروه، «میدان نبرد» دولت امنیتی است.

۳.۳ گروه پرخطر  (High-Risk Population)

این گروه شامل:

فعالان سیاسی

فعالان رسانه‌ای

دانشجویان معترض

زنان پیشرو در جنبش‌ها

اقلیت‌های ناراضی

طبقه متوسط شهری رادیکال

هنرمندان و روشنفکران مستقل

ویژگی‌ها:

تحت رصد دائمی‌اند

در فهرست‌های اطلاعاتی قرار دارند

هدف عملیات روانی و امنیتی‌اند

در اعتراضات، نقش «گره شبکه» دارند

این گروه، «تهدید اصلی» دولت امنیتی است.

*

۴. ابزارهای طبقه‌بندی جمعیت

۴.۱ داده‌های اطلاعاتی  (SIGINT / HUMINT)

سپاه از داده‌های زیر برای طبقه‌بندی استفاده می‌کند:

رصد شبکه‌های اجتماعی

شنود ارتباطات

گزارش‌های میدانی

نفوذ در گروه‌ها

تحلیل رفتار دیجیتال

۴.۲ داده‌های اجتماعی–اقتصادی

سپاه از داده‌های:

اشتغال

تحصیلات

محل سکونت

وضعیت اقتصادی

سابقه فعالیت سیاسی

برای ساخت «پروفایل اجتماعی» استفاده می‌کند.

۴.۳ داده‌های روان‌شناختی

در عملیات روانی، سپاه از داده‌های زیر استفاده می‌کند:

احساسات غالب

محرک‌های رفتاری

الگوهای خشم و امید

حساسیت‌های فرهنگی

*

۵. خروجی طبقه‌بندی: نقشه تهدید اجتماعی

۵.۱ نقشه تهدید چیست؟

نقشه تهدید یک مدل است که نشان می‌دهد:

کدام مناطق شهری پرخطرند

کدام گروه‌ها مستعد اعتراض‌اند

کدام افراد نقش لیدر دارند

کدام شکاف‌ها فعال‌اند

این نقشه، پایه تصمیم‌گیری امنیتی است.

۵.۲ کاربردهای نقشه تهدید

سپاه از این نقشه برای:

پیش‌بینی اعتراضات

تعیین نقاط داغ شهری

طراحی عملیات روانی

هدف‌گیری بازداشت‌ها

مدیریت شکاف‌های اجتماعی استفاده می‌کند.

*

۶. جمع‌بندی بخش اول فصل هفتم

انجام طبقه‌بندی جمعیت:

پایه مهندسی اجتماعی است

ابزار اصلی دولت امنیتی برای کنترل جامعه است

پیوند میان اطلاعات، امنیت و عملیات روانی را کامل می‌کند

جامعه را به «نقشه تهدید» تبدیل می‌کند

این بخش، نقطه شروع فهم معماری اجتماعی قدرت است.

*

بخش دوم فصل هفتم :

مدیریت شکاف‌های اجتماعی در دولت امنیتی

۱. مقدمه: شکاف اجتماعی به‌مثابه ابزار قدرت

در نظریه دولت امنیتی، شکاف‌های اجتماعی (Cleavages) [کلی وژ]  نه یک تهدید، بلکه یک فرصت هستند. دولت امنیتی تلاش می‌کند:

شکاف‌ها را بشناسد

شکاف‌ها را اندازه‌گیری کند

شکاف‌ها را مدیریت کند

و در صورت لزوم، شکاف‌ها را فعال کند

تا از آن‌ها برای کنترل جامعه استفاده کند.

این همان چیزی است که در نظریه امنیتی به آن Divide & Control گفته می‌شود.

اصطلاح Divide and Conquer [دی واید- کن کور] (به معنی «تقسیم و حل» یا «تفرقه بینداز و حکومت کن») استراتژی است که بر شکستن یک کلِ بزرگ به بخش‌های کوچک‌تر و مدیریت‌پذیرتر تأکید دارد.

۲. انواع شکاف‌های اجتماعی که سپاه مدیریت می‌کند

مهم‌ترین شکاف‌هایی که دولت امنیتی فعالانه مدیریت می‌کند: 

۲.۱ شکاف نسلی

این شکاف میان:

نسل جوان شهری

نسل میانی سنتی

نسل قدیمی مذهبی وجود دارد.

سپاه از این شکاف استفاده می‌کند تا:

اعتراضات جوانان را «هیجانی» جلوه دهد

نسل قدیمی را علیه نسل جوان بسیج کند

روایت «بی‌تجربگی» را تقویت کند

شکاف نسلی، ابزار مشروعیت‌بخشی به سرکوب است.

۲.۲ شکاف طبقاتی

این شکاف میان:

طبقه متوسط شهری

طبقه کم‌درآمد

طبقه وابسته به نهادهای حمایتی وجود دارد.

سپاه از این شکاف استفاده می‌کند تا:

اعتراضات طبقه متوسط را «لوکس» جلوه دهد

طبقه کم‌درآمد را علیه معترضین تحریک کند

بسیج را به‌عنوان «مدافع مردم» معرفی کند

شکاف طبقاتی، ابزار بسیج اجتماعی است.

۲.۳ شکاف مذهبی– سکولار

این شکاف میان:

گروه‌های مذهبی سنتی

گروه‌های سکولار شهری

وجود دارد.

سپاه از این شکاف استفاده می‌کند تا:

اعتراضات را «ضد دین» جلوه دهد

نیروهای مذهبی را علیه معترضین بسیج کند

مشروعیت ایدئولوژیک سرکوب را تقویت کند

شکاف مذهبی، ابزار ایدئولوژیک دولت امنیتی است.

۲.۴ شکاف قومی–مرکزی

این شکاف میان:

اقوام (کرد، بلوچ، عرب، ترکمن)

مرکز (تهران–قم–اصفهان) وجود دارد.

سپاه از این شکاف استفاده می‌کند تا:

اعتراضات قومی را «تجزیه‌طلبی» جلوه دهد

مرکز را علیه پیرامون بسیج کند

سرکوب مناطق قومی را مشروع جلوه دهد

شکاف قومی، ابزار امنیتی برای کنترل پیرامون است.

۲.۵ شکاف جنسیتی

این شکاف میان:

زنان پیشرو

مردان سنتی

ساختار مردسالار وجود دارد.

سپاه از این شکاف استفاده می‌کند تا:

جنبش‌های زنان را «غرب‌زده» جلوه دهد

مردان سنتی را علیه زنان معترض تحریک کند

کنترل بدن زنان را به مسئله امنیتی تبدیل کند

شکاف جنسیتی، ابزار کنترل بدن‌های جمعی است.

۳. ابزارهای مدیریت شکاف‌های اجتماعی

۳.۱ عملیات روانی  (Narrative Engineering)

سپاه از روایت‌سازی برای:

تشدید شکاف‌ها

تغییر معنای شکاف‌ها

جهت‌دهی به تضادها استفاده می‌کند.

مثال:

«اعتراضات طبقه متوسط علیه مردم فقیر است»

«اعتراضات جوانان علیه ارزش‌های نسل قدیم است»

۳.۲ شبکه‌های بسیج و نهادهای مذهبی

این شبکه‌ها برای:

بسیج گروه‌های سنتی

تقویت شکاف مذهبی–سکولار

کنترل محلات استفاده می‌شوند.

۳.۳ داده‌های اطلاعاتی و تحلیل اجتماعی

سپاه از داده‌های:

اقتصادی

فرهنگی

روان‌شناختی

دیجیتال برای تشخیص شکاف‌های فعال استفاده می‌کند.

۳.۴ سیاست‌گذاری امنیتی

سپاه از سیاست‌های:

اقتصادی

فرهنگی

رسانه‌ای برای مدیریت شکاف‌ها استفاده می‌کند.

مثال:

یارانه‌ها:مدیریت شکاف طبقاتی

رسانه‌های مذهبی:مدیریت شکاف مذهبی

محدودیت‌های فرهنگی: مدیریت شکاف نسلی

۴. شکاف به‌مثابه ابزار کنترل

۴.۱ شکاف = جلوگیری از اتحاد اجتماعی

دولت امنیتی می‌داند که:اتحاد اجتماعی = تهدید امنیتی

بنابراین تلاش می‌کند:

گروه‌ها را از هم جدا نگه دارد

سوءظن میان گروه‌ها ایجاد کند

روایت‌های متضاد تولید کند

۴.۲ شکاف = کاهش هزینه سرکوب

وقتی جامعه متحد نباشد:

اعتراضات کوچک‌تر می‌شود

حمایت اجتماعی از معترضین کاهش می‌یابد

سرکوب آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر می‌شود

۴.۳ شکاف = ابزار مشروعیت‌بخشی

با استفاده از شکاف‌ها، دولت امنیتی می‌تواند:

سرکوب را «دفاع از مردم» جلوه دهد

معترضین را «اقلیت خطرناک» معرفی کند

روایت رسمی را تقویت کند

۵. جمع‌بندی بخش دوم فصل هفتم

در این بخش مدیریت شکاف‌های اجتماعی:

ابزار اصلی دولت امنیتی برای کنترل جامعه است

پیوند میان عملیات روانی، اطلاعات و امنیت را کامل می‌کند

جامعه را به مجموعه‌ای از «گروه‌های قابل مدیریت» تبدیل می‌کند

از تضادها برای جلوگیری از اتحاد اجتماعی استفاده می‌کند

این بخش، یکی از کلیدی‌ترین بخش‌های مهندسی اجتماعی است.

*

مهندسی رفتار جمعی

بخش سوم فصل هفتم – مهندسی رفتار جمعی

۱. مقدمه: چرا رفتار جمعی مهم‌ترین متغیر امنیتی است؟

در دولت امنیتی، تهدید اصلی «فرد» نیست؛ تهدید اصلی جمعیت است-جمعیتی که:

تجمع می‌کند

حرکت می‌کند

خشمگین می‌شود

روایت می‌سازد

و در نهایت، قدرت سیاسی را به چالش می‌کشد

به همین دلیل، سپاه پاسداران تلاش می‌کند رفتار جمعی را:

پیش‌بینی کند

مهار کند

جهت‌دهی کند

بازطراحی کند

این همان چیزی است که در نظریه امنیتی به آن Behavioral Engineering  گفته می‌شود.

مهندسی رفتار (Behavioral Engineering) یک رویکرد سیستماتیک است که با استفاده از اصول روانشناسی، اقتصاد رفتاری و علوم اعصاب، محیط‌ها، سیستم‌ها و فرآیندها را به‌گونه‌ای طراحی می‌کند که باعث تسهیل و هدایت رفتارهای خاص در انسان شود.

۲. ابزارهای اصلی مهندسی رفتار جمعی

ابزارهای کلیدی سپاه برای مهندسی رفتار جمعی:

۲.۱ تحلیل الگوهای رفتاری جمعیت

سپاه از داده‌های زیر برای تحلیل رفتار جمعی استفاده می‌کند:

مسیرهای تکرارشونده تجمع

نقاط داغ شهری

زمان‌های اوج اعتراض

الگوهای خشم و امید

رفتار دیجیتال جمعیت

رفتار جمعی «تصادفی» نیست؛ الگو دارد و الگو قابل مهندسی است.

۲.۲ پیش‌بینی رفتار جمعیت

با استفاده از:

داده‌های اطلاعاتی

مدل‌سازی آماری

تحلیل شبکه

روان‌شناسی جمعیت

سپاه تلاش می‌کند پیش‌بینی کند:

چه زمانی اعتراض شکل می‌گیرد

چه گروه‌هایی به خیابان می‌آیند

چه مسیری انتخاب می‌شود

چه احساسی غالب می‌شود

پیش‌بینی، پیش‌شرط کنترل است.

۲.۳ هدایت رفتار جمعی با روایت

در این تکنیک، سپاه تلاش می‌کند رفتار جمعیت را با روایت‌سازی هدایت کند:

روایت «خطر»: کاهش مشارکت

روایت «پیروزی امنیتی»: ایجاد انفعال

روایت «بی‌نتیجه بودن اعتراض»: کاهش انگیزه

روایت «خشونت معترضین»: کاهش همدلی

روایت، رفتار را شکل می‌دهد.

۲.۴ ایجاد موانع روانی

سپاه از تکنیک‌های روان‌شناختی برای ایجاد موانع ذهنی استفاده می‌کند:

ترس از بازداشت

ترس از خشونت

ترس از بی‌ثباتی

ترس از آینده نامعلوم

موانع روانی، قوی‌تر از موانع فیزیکی‌اند.

۲.۵ ایجاد موانع فیزیکی و فضایی

سپاه از ابزارهای فیزیکی برای کنترل رفتار جمعیت استفاده می‌کند:

بستن خیابان‌ها

قطع اینترنت

حضور سنگین نیروها

ایجاد نقاط انسداد

فضا، رفتار را شکل می‌دهد؛ وقتی فضا کنترل شود، رفتار کنترل می‌شود.

۲.۶ نفوذ در جمعیت و تغییر رفتار از درون

نیروهای HUMINT:

در میان جمعیت نفوذ می‌کنند

مسیر حرکت را منحرف می‌کنند

اختلاف ایجاد می‌کنند

رفتار جمعی را از درون مختل می‌کنند

بهترین راه کنترل جمعیت، کنترل «درونی» آن است.

۳. چرخه مهندسی رفتار جمعی

۳.۱ مرحله اول: مشاهده و جمع‌آوری داده

(رصد، شنود، تحلیل شبکه)

۳.۲ مرحله دوم: تحلیل روان‌شناختی و اجتماعی

(تشخیص احساسات، محرک‌ها، الگوها)

۳.۳ مرحله سوم: طراحی مداخله

(روایت، عملیات روانی، حضور امنیتی)

۳.۴ مرحله چهارم: اجرای مداخله

(فضاسازی، روایت‌سازی، نفوذ، کنترل فیزیکی)

۳.۵ مرحله پنجم: بازخورد و اصلاح

(تحلیل واکنش‌ها، تغییر تاکتیک)

نتیجه: این چرخه، رفتار جمعی را از «پدیده اجتماعی» به «متغیر قابل مدیریت» تبدیل می‌کند.

۴. نمونه‌های مهندسی رفتار جمعی در اعتراضات

۴.۱ کاهش مشارکت با روایت‌سازی

مثال:

«اعتراضات کوچک است»

«مردم همراه نیستند»

«اعتراضات شکست خورده»

این روایت‌ها مشارکت را کاهش می‌دهد.

۴.۲ تغییر مسیر جمعیت با موانع فیزیکی

مثال:

بستن خیابان‌های اصلی

هدایت جمعیت به کوچه‌ها

ایجاد نقاط انسداد

این اقدامات رفتار جمعیت را تغییر می‌دهد.

۴.۳ ایجاد اختلاف درون‌گروهی

مثال:

نفوذ در گروه‌های معترض

پخش اطلاعات غلط

ایجاد بی‌اعتمادی

این اقدامات انسجام جمعیت را از بین می‌برد.

۵. جمع‌بندی بخش سوم فصل هفتم

مهندسی رفتار جمعی:

پیوند میان روان‌شناسی، اطلاعات و امنیت است

رفتار جمعیت را قابل پیش‌بینی و قابل کنترل می‌کند

ابزار اصلی دولت امنیتی برای مدیریت اعتراضات است

جامعه را از «فاعل سیاسی» به «متغیر قابل مدیریت» تبدیل می‌کند

*

شبکه‌های بسیج و کنترل اجتماعی

بخش چهارم فصل هفتم- شبکه‌های بسیج و کنترل اجتماعی

۱. مقدمه: بسیج به‌مثابه شبکه کنترل اجتماعی

در نگاه عمومی، بسیج یک نیروی شبه‌نظامی است؛ اما در معماری قدرت سپاه، بسیج یک شبکه اجتماعی–امنیتی است که سه کارکرد اصلی دارد:

نظارت اجتماعی

بسیج اجتماعی

مهندسی اجتماعی

به همین دلیل، بسیج نه فقط یک سازمان، بلکه یک زیرساخت اجتماعی قدرت است.

۲. چرا بسیج ابزار اصلی کنترل اجتماعی است؟

۲.۱ گستردگی جغرافیایی

بسیج در:

محلات

مساجد

مدارس

دانشگاه‌ها

ادارات

کارخانه‌ها حضور دارد.

این گستردگی، آن را به «چشم و گوش» دولت امنیتی تبدیل می‌کند.

۲.۲ نفوذ در لایه‌های مختلف جامعه

بسیج در میان:

طبقه کم‌درآمد

طبقه متوسط

اقشار مذهبی

دانش‌آموزان

دانشجویان

کارمندان نفوذ دارد.

این نفوذ، امکان مهندسی رفتار جمعی را فراهم می‌کند.

۲.۳ ساختار شبه‌خودجوش

بسیج طوری طراحی شده که «مردمی» به‌نظر برسد، اما در واقع کاملاً سازمان‌یافته و هدایت‌شده است.

این ظاهر مردمی، قدرت بسیج را چند برابر می‌کند.

۳. ساختار شبکه‌های بسیج

۳.۱ بسیج محلات

این شبکه در:

مساجد

پایگاه‌های محلی

هیئت‌ها

فعال است.

کارکردها:

نظارت بر محلات

شناسایی افراد «مشکوک»

کنترل تجمعات کوچک

بسیج نیرو در مواقع بحران

بسیج محلات، «پایین‌ترین» اما «مؤثرترین» سطح کنترل اجتماعی است.

۳.۲ بسیج دانش‌آموزی

این شبکه در:

مدارس

مراکز آموزشی

اردوهای فرهنگی فعال است.

کارکردها:

تربیت نسل وفادار

شناسایی دانش‌آموزان فعال

کنترل فضای آموزشی

این شبکه، مهندسی اجتماعی را از سنین پایین آغاز می‌کند.

۳.۳ بسیج دانشجویی

این شبکه در:

دانشگاه‌ها

خوابگاه‌ها

انجمن‌های دانشجویی فعال است.

کارکردها:

کنترل فضای دانشگاه

شناسایی فعالان دانشجویی

ایجاد گروه‌های فشار

مقابله با اعتراضات دانشگاهی

دانشگاه، میدان اصلی نبرد روایت‌هاست؛ بسیج دانشجویی ابزار کنترل این میدان است.

۳.۴ بسیج کارگری و کارمندی

این شبکه در:

کارخانه‌ها

ادارات

شرکت‌های دولتی

فعال است.

کارکردها:

کنترل اعتصابات

نظارت بر کارکنان

جلوگیری از سازمان‌یابی مستقل

این شبکه، ابزار کنترل اقتصادی– اجتماعی است.

۳.۵ بسیج اصناف و بازاریان

این شبکه در:

بازار

اتحادیه‌ها

اصناف

فعال است.

کارکردها:

کنترل اعتصاب بازار

مدیریت اعتراضات صنفی

ایجاد فشار اقتصادی بر معترضین

بازار، ستون سنتی قدرت است؛ بسیج اصناف این ستون را امنیتی می‌کند.

۴. کارکردهای امنیتی شبکه‌های بسیج

۴.۱ نظارت اجتماعی  (Social Surveillance)

بسیج:

رفتار محلات را رصد می‌کند

افراد فعال را شناسایی می‌کند

گزارش‌های محلی به اطلاعات سپاه می‌دهد

این نظارت، «نامرئی» اما بسیار مؤثر است.

۴.۲ بسیج اجتماعی  (Social Mobilization)

در مواقع بحران:

نیرو جمع می‌کند

روایت رسمی را پخش می‌کند

تجمعات حکومتی را پر می‌کند

بسیج، ابزار نمایش قدرت اجتماعی است.

۴.۳ کنترل اجتماعی  (Social Control)

بسیج:

فشار اجتماعی ایجاد می‌کند

هنجارهای حکومتی را تحمیل می‌کند

رفتار جمعی را هدایت می‌کند

این کنترل، نرم اما عمیق است.

۵. پیوند بسیج با اطلاعات و عملیات روانی

۵.۱ بسیجمنبع اطلاعاتی

بسیج گزارش‌های محلی را به اطلاعات سپاه منتقل می‌کند.

۵.۲ بسیجبازوی عملیات روانی

بسیج روایت‌های امنیتی را در محلات پخش می‌کند.

۵.۳ بسیج بازوی امنیتی

در اعتراضات، بسیج اولین نیروی حاضر در صحنه است.بسیج، نقطه اتصال جامعه با دستگاه امنیتی است

۶. جمع‌بندی بخش چهارم فصل هفتم

شبکه‌های بسیج:

ابزار اصلی کنترل اجتماعی‌اند

جامعه را از درون کنترل می‌کنند

پیوند میان امنیت، اطلاعات و مهندسی اجتماعی را کامل می‌کنند

ساختار قدرت را در سطح محلی تثبیت می‌کنند

بسیج، «شبکه اجتماعی دولت امنیتی» است

*

بخش پنجم فصل هفتم– نقش نهادهای فرهنگی–مذهبی در امنیت

۱. مقدمه: فرهنگ و مذهب به‌مثابه ابزار امنیتی

در دولت امنیتی، فرهنگ و مذهب دو حوزه مستقل نیستند؛ بلکه دو زیرساخت امنیتی هستند که برای:

کنترل هویت

مدیریت احساسات

جهت‌دهی رفتار

و مهندسی اجتماعی به‌کار گرفته می‌شوند.

این همان چیزی است که در نظریه قدرت فوکو «حکومت‌مندی از طریق معنا» نام دارد.

۲. چرا نهادهای فرهنگی–مذهبی ابزار امنیتی‌اند؟

۲.۱ نفوذ عمیق در زندگی روزمره

مساجد، هیئت‌ها، حسینیه‌ها، مراکز فرهنگی و نهادهای مذهبی:

در محلات

در خانواده‌ها

در مناسک

در آیین‌ها

در هویت جمعی حضور دارند.

این حضور، آن‌ها را به ابزارهای نفوذ نرم تبدیل می‌کند.

۲.۲ مشروعیت‌بخشی به قدرت

نهادهای مذهبی می‌توانند:

سرکوب را «دفاع از ارزش‌ها» جلوه دهند

اعتراض را «فتنه» معرفی کنند

روایت امنیتی را «روایت دینی» کنند

این مشروعیت، هزینه سرکوب را کاهش می‌دهد.

۲.۳ تولید هویت جمعی

نهادهای فرهنگی– مذهبی:

هویت «ما» را می‌سازند

«دیگری» را تعریف می‌کنند

مرزهای هویتی را تعیین می‌کنند

این هویت‌سازی، ابزار کنترل اجتماعی است

۳. شبکه نهادهای فرهنگی– مذهبی

مهم‌ترین نهادهایی که در معماری امنیتی نقش دارند:

۳.۱ مساجد

مساجد، قدیمی‌ترین و گسترده‌ترین شبکه فرهنگی– امنیتی‌اند.

کارکردها:

نظارت اجتماعی

بسیج نیرو

انتقال روایت امنیتی

کنترل محلات

مسجد، «پایگاه فرهنگی– امنیتی» دولت است

۳.۲ هیئت‌ها و مراسم مذهبی

هیئت‌ها در:

محرم

صفر

فاطمیه

مناسبت‌های حکومتی فعال‌اند.

کارکردها:

تولید احساسات جمعی

تقویت هویت مذهبی– سیاسی

بسیج اجتماعی

انتقال پیام‌های امنیتی

هیئت، ابزار مهندسی احساسات جمعی است

۳.۳ سازمان تبلیغات اسلامی

این سازمان، بازوی رسمی «مهندسی فرهنگی» است

کارکردها:

تولید محتوا

مدیریت هیئت‌ها

کنترل روحانیون

هماهنگی فرهنگی با سپاه

این سازمان، «وزارت فرهنگ امنیتی» است

۳.۴ دفتر نمایندگی ولی‌فقیه

این دفتر در:

دانشگاه‌ها

سپاه

بسیج

ادارات فعال است.

کارکردها:

کنترل ایدئولوژیک

نظارت بر هویت دینی

جهت‌دهی فرهنگی

این دفتر، ستون ایدئولوژیک دولت امنیتی است

۳.5 نهادهای فرهنگی وابسته به سپاه

مانند:

اوج

بسیج هنرمندان

بسیج اساتید

بسیج رسانه

کارکردها:

تولید روایت

مهندسی ادراک

کنترل فضای فرهنگی

این نهادها، «کارخانه روایت‌سازی» هستند

۴. کارکردهای امنیتی نهادهای فرهنگی–مذهبی

۴.۱ کنترل هویت  (Identity Governance)

این نهادها:

هویت مطلوب را تقویت می‌کنند

هویت‌های رقیب را تضعیف می‌کنند

مرزهای هویتی را بازتعریف می‌کنند

کنترل هویت، کنترل رفتار است

۴.۲ مدیریت احساسات جمعی  (Emotion Engineering)

مناسک مذهبی:

خشم

همدلی

ترس

امید

وفاداری را مدیریت می‌کنند.

احساسات، سوخت رفتار جمعی‌اند

۴.۳ انتقال روایت امنیتی  (Narrative Transmission) 

این نهادها روایت‌های امنیتی را:

دینی

اخلاقی

فرهنگی جلوه می‌دهند.

روایت امنیتی وقتی «مقدس» شود، مقاومت در برابر آن دشوار می‌شود

۴.۴ بسیج اجتماعی  (Social Mobilization)

در بحران‌ها:

جمعیت را بسیج می‌کنند

مراسم حکومتی را پر می‌کنند

روایت رسمی را تقویت می‌کنند

بسیج فرهنگی، مکمل بسیج امنیتی است

۵. پیوند نهادهای فرهنگی– مذهبی با امنیت و اطلاعات

۵.۱ نهادهای مذهبیمنبع اطلاعاتی

روحانیون و هیئت‌ها اطلاعات محلی را منتقل می‌کنند.

۵.۲ نهادهای فرهنگی بازوی عملیات روانی

روایت‌های امنیتی را در قالب دینی– فرهنگی پخش می‌کنند.

۵.۳ نهادهای مذهبی ابزار کنترل اجتماعی

هنجارهای حکومتی را در جامعه تثبیت می‌کنند.

این نهادها، «شبکه نرم قدرت» هستند.

۶. جمع‌بندی بخش پنجم فصل هفتم

در این بخش دیدیم که نهادهای فرهنگی–مذهبی:

ابزار کنترل هویت‌اند

ابزار مهندسی احساسات‌اند

ابزار انتقال روایت‌اند

ابزار بسیج اجتماعی‌اند

و در نهایت، ابزار امنیتی‌اند

این نهادها، «معماری نرم دولت امنیتی» را تشکیل می‌دهند.

*

بخش ششم و پایانی فصل هفتم- بیوپولیتیک و کنترل بدن‌های جمعی

۱. مقدمه: از کنترل جامعه به کنترل زندگی

در نظریه فوکو، «بیوپولیتیک» مرحله‌ای است که دولت:

بدن‌ها

سلامت

جمعیت

سبک زندگی

و حتی مرگ را به موضوع قدرت تبدیل می‌کند.

در دولت امنیتی، این مرحله به‌صورت کاملاً سازمان‌یافته اجرا می‌شود. سپاه پاسداران و نهادهای امنیتی، بدن‌های جمعی را نه به‌عنوان موجودات زیستی، بلکه به‌عنوان متغیرهای امنیتی مدیریت می‌کنند.

۲. بیوپولیتیک چیست؟

۲.۱ تعریف

بیوپولیتیک یعنی:مدیریت زندگی توسط قدرت

در این مدل، دولت تلاش می‌کند:

بدن‌ها را سالم نگه دارد

جمعیت را کنترل کند

سبک زندگی را هدایت کند

و رفتار زیستی را مدیریت کند

اما در دولت امنیتی، این مدیریت امنیتی می‌شود.

۲.۲ چرا بیوپولیتیک برای دولت امنیتی مهم است؟

زیرا:

بدن‌ها:ابزار بسیج‌اند

جمعیت: منبع تهدید یا حمایت است

سلامت: ابزار کنترل اجتماعی است

سبک زندگی: شاخص وفاداری یا خطر است

به همین دلیل، دولت امنیتی بدن‌ها را «پایش» و «هدایت» می‌کند

۳. ابزارهای بیوپولیتیک در دولت امنیتی

ابزارهای اصلی کنترل بدن‌های جمعی

۳.۱ کنترل بدن زنان

بدن زنان، یکی از اصلی‌ترین میدان‌های بیوپولیتیک است.

ابزارها:

حجاب اجباری

گشت ارشاد

کنترل پوشش

کنترل حضور در فضاهای عمومی

کنترل بدن زنان = کنترل نمادین جامعه

۳.۲ کنترل سبک زندگی

دولت امنیتی سبک زندگی را به شاخص امنیتی تبدیل می‌کند.

نمونه‌ها:

موسیقی

پوشش

روابط اجتماعی

حضور در فضاهای عمومی

مصرف فرهنگی

سبک زندگی، شاخص «وفاداری» یا «تهدید» تلقی می‌شود

۳.۳ کنترل سلامت و بدن‌های جمعی

در بحران‌ها (مانند کرونا)، دولت امنیتی:

تجمعات را کنترل می‌کند

بدن‌ها را محدود می‌کند

حرکت جمعیت را تنظیم می‌کند

سلامت، ابزار کنترل فضا و حرکت است

۳.۴ کنترل جمعیت و مهاجرت

سپاه در حوزه جمعیت:

مهاجرت را مدیریت می‌کند

مناطق قومی را کنترل می‌کند

ترکیب جمعیتی را تحت نظر دارد

جمعیت، یک «متغیر امنیتی» است.

۳.۵ کنترل بدن‌های سیاسی

بدن‌های سیاسی یعنی:

فعالان

دانشجویان

هنرمندان

روشنفکران

این بدن‌ها تحت:

رصد

تهدید

بازداشت

محدودیت فیزیکی قرار می‌گیرند.

بدن سیاسی = بدن خطرناک.

۴. بیوپولیتیک در فضاهای عمومی

۴.۱ کنترل حرکت

دولت امنیتی:

مسیرهای شهری را می‌بندد

تجمعات را محدود می‌کند

حرکت جمعیت را هدایت می‌کند

کنترل حرکت = کنترل رفتار

۴.۲ کنترل فضا

فضاهای عمومی:

پارک‌ها

دانشگاه‌ها

خیابان‌ها

مراکز خرید

به‌عنوان «فضاهای امنیتی» مدیریت می‌شوند.

فضا، بدن را شکل می‌دهد.

۴.۳ کنترل حضور

دولت امنیتی تعیین می‌کند:

چه کسی کجا باشد

چه کسی کجا نباشد

چه زمانی حضور مجاز است

حضور، یک عمل سیاسی است

۵. بیوپولیتیک و مهندسی اجتماعی

۵.۱ بدنهویت

کنترل بدن، کنترل هویت است

۵.۲ بدنرفتار

کنترل بدن، رفتار را محدود می‌کند.

۵.۳ بدنجامعه

کنترل بدن‌های فردی، کنترل جامعه است

بیوپولیتیک، لایه نهایی مهندسی اجتماعی است

۶. جمع‌بندی بخش ششم فصل هفتم

در این بخش دیدیم که:

دولت امنیتی بدن‌ها را به متغیر امنیتی تبدیل می‌کند

سبک زندگی، سلامت، حرکت و حضور را کنترل می‌کند

بدن زنان، بدن‌های سیاسی و بدن‌های جمعی را مدیریت می‌کند

بیوپولیتیک، عمیق‌ترین لایه مهندسی اجتماعی است

خلاصه فصل هفتم: معماری اجتماعی دولت امنیتی

۴. معماری نهایی قدرت در فصل هفتم

فصل هفتم نشان داد که مهندسی اجتماعی یک سیستم چندلایه است:

این معماری، جامعه را از «فاعل سیاسی» به «متغیر قابل مدیریت» تبدیل می‌کند.

۵. نتیجه نهایی فصل هفتم

نشان داد که دولت امنیتی:

جامعه را می‌سنجد

جامعه را طبقه‌بندی می‌کند

جامعه را تقسیم می‌کند

جامعه را هدایت می‌کند

جامعه را کنترل می‌کند

و در نهایت، جامعه را بازتولید می‌کند

این فصل، «معماری اجتماعی قدرت» را آشکار کرد و نشان داد که مهندسی اجتماعی، مرحله نهایی کنترل در دولت امنیتی است./