سازمان عفو بین‌الملل هم‌زمان با چهارمین سالگرد آغاز اعتراضات سراسری سال ۱۴۰۱، گزارشی جامع و بیش از هزار صفحه‌ای با عنوان «معماران جنایت» منتشر کرد. این نهاد بین‌المللی در گزارش خود خواستار تحقیق و پیگرد کیفری ۸۷ مقام ارشد و فرمانده ارگان‌های امنیتی، نظامی و اداری ایران به دلیل نقش مستقیم یا فرماندهی در سرکوب معترضان شد.
این سند تحلیلی-حقوقی، حاصل بیش از سه سال بررسی مستمر، مصاحبه با صدها شاهد و تحلیل هزاران مدرک است. عفو بین‌الملل با بر برشمردن یافته‌های خود تاکید کرده که سرکوب معترضان، نه رفتاری پراکنده یا خودسرانه، بلکه «سیاستی سازمان‌یافته، ساختارمند و هماهنگ» از سوی نهادهای حاکمیتی بوده که بر اساس حقوق بین‌الملل مصداق «جنایت علیه بشریت» محسوب می‌شود.
مستندسازی بر پایه ۲۷۰ مصاحبه و هزاران سند افشاشده
پژوهشگران عفو بین‌الملل برای تدوین این گزارش با ۲۷۰ نفر—از جمله معترضان، بازداشت‌شدگان سابق، خانواده‌های دادخواه، شاهدان عینی، کادر درمان، روزنامه‌نگاران و وکلا—گفت‌وگو کرده‌اند. علاوه بر آن، بیش از دو هزار ویدیو، اسناد افشاشده، احکام قضایی و مدارک پزشکی قانونی مورد ارزیابی دقیق قرار گرفته‌اند تا زنجیره فرماندهی و نحوه اجرای سرکوب بازسازی شود.
کاربری مرگبار از سلاح گرم و آمار قربانیان
بر اساس یافته‌های این گزارش، نیروهای امنیتی و انتظامی از انواع سلاح‌های جنگی و ساچمه‌ای نه تنها برای متفرق کردن، بلکه برای هدف قرار دادن مستقیم معترضان و رهگذران غیرمسلح استفاده کرده‌اند.
– احراز هویت قربانیان: عفو بین‌الملل مرگ ۳۷۷ معترض و رهگذر (از جمله دست‌کم ۵۶ کودک) را در ۲۶ استان ایران به طور مستقل مستند کرده است.
– الگوی سیستماتیک: این سازمان تاکید می‌کند آمار واقعی بیش از این است و موارد مستندشده نشان‌دهنده استفاده غیرقانونی و سیستماتیک از نیروی مرگبار است.
بازداشت‌های خودسرانه، شکنجه و خشونت جنسی
گزارش «معماران جنایت» علاوه بر کشتار، موارد گسترده‌ای از نقض حقوق بشر در بازداشتگاه‌ها را مستند کرده است:
-محرومیت و شکنجه: محرومیت طولانی‌مدت از وکیل و ارتباط با خانواده، همراه با شکنجه‌های جسمی و روانی مانند ضرب‌وشتم شدید، شوک الکتریکی و سلول انفرادی برای اخذ اعترافات اجباری.
-خشونت جنسی: ثبت دست‌کم ۴۵ مورد تجاوز و خشونت جنسی علیه زنان، مردان و کودکان به عنوان ابزاری برای ارعاب و سرکوب.
ساختار هماهنگ سرکوب و فهرست ۸۷ مقام تحت تعقیب
عفو بین‌الملل با بررس دستورالعمل‌ها، برنامه‌های اعزام نیرو و تخصیص بودجه، نشان داده که سپاه پاسداران، نیروی انتظامی (فراجا) و شورای امنیت کشور در چارچوبی هماهنگ عمل کرده‌اند.
در همین راستا، این سازمان نام ۸۷ مقام و فرمانده در سطوح کشوری، منطقه‌ای و استانی (از جمله استان‌های کردستان، آذربایجان غربی و کرمانشاه) را منتشر کرده و بر اساس اصل صلاحیت قضایی جهانی، از دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی خواسته است تحقیقات کیفری و صدور حکم بازداشت علیه این افراد را آغاز کنند.
***
انتشار اسامی ۸۷ نفر از عوامل سرکوب قیام ۴۰۱ از سوی عفو بین‌الملل
فهرست مقام‌های مستوجب تحقیقات کیفری
جدول زیر ۸۷ مقام را فهرست می‌کند که عفو بین‌الملل مسئولیت آنان را مورد تحلیل قرار داده است. شش نفری که از آن زمان تاکنون درگذشته‌اند، با علامت ستاره (*) مشخص شده‌اند. عفو بین‌الملل، از جمله بر اساس اصل صلاحیت قضایی جهانی یا دیگر اشکال صلاحیت فراسرزمینی، خواستار آغاز تحقیقات کیفری درباره افراد در قید حیات و نیز صدور حکم بازداشت در صورت وجود شواهد کافی، صرف‌نظر از حضور یا عدم حضور متهم در قلمرو حوزه قضایی مربوطه، است. سمت‌های ذکرشده، مناصبی را نشان می‌دهند که این افراد در زمان اعتراضات شهریور تا دی ۱۴۰۱ (سپتامبر تا دسامبر ۲۰۲۲) در اختیار داشتند.
فرمانده کل قوا
۱. علی خامنه‌ای، فرمانده کل تمامی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی (رهبر)
ستاد کل نیروهای مسلح
۲. محمد باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح
فرماندهان سپاه پاسداران
سطح کشوری
۳. حسین سلامی، فرمانده کل
۴. محمد پاکپور، فرمانده نیروی زمینی سپاه*
سطح منطقه‌ای
۵. محمدتقی اوصانلو، فرمانده قرارگاه منطقه‌ای حمزه سیدالشهدا با حوزه مسئولیت استان‌های کردستان و آذربایجان غربی
۶. مجید ارجمندفر، جانشین فرمانده قرارگاه منطقه‌ای حمزه سیدالشهدا با حوزه مسئولیت استان‌های کردستان و آذربایجان غربی
۷. محمدنظر عظیمی، فرمانده قرارگاه منطقه‌ای نجف اشرف با حوزه مسئولیت استان‌های کرمانشاه، ایلام و همدان
۸. کوروش آسیابانی، جانشین فرمانده قرارگاه منطقه‌ای نجف اشرف با حوزه مسئولیت استان‌های کرمانشاه، ایلام و همدان
استان کردستان
۹. صادق حسینی، فرمانده سپاه استانی بیت‌المقدس کردستان
۱۰. علیرضا مدنی‌فر (مدنی)، جانشین فرمانده سپاه استانی بیت‌المقدس کردستان
۱۱. جمشید رضایی، فرمانده لشکر عملیاتی ۲۲ بیت‌المقدس سپاه استانی بیت‌المقدس کردستان
۱۲. مرتضی میرقایی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان سنندج
۱۳. یوسف معروفی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان سقز
۱۴. علی احمد صفی‌زاده، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان دیواندره
۱۵. عباس امری، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان بانه
۱۶. صادق جمالی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان دهگلان
۱۷. حسین ملکی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان کامیاران
۱۸. منصور ولی‌نیا، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان مریوان (تا ۲۹ اکتبر ۲۰۲۲)
۱۹. قیصر امیدی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان مریوان (از ۲۹ اکتبر ۲۰۲۲ به بعد)
استان آذربایجان غربی
۲۰. حبیب شهسواری، فرمانده سپاه استانی شهدای آذربایجان غربی
۲۱. طالب رحیمی، جانشین فرمانده سپاه استانی شهدای آذربایجان غربی
۲۲. یدالله آبروشن، فرمانده لشکر عملیاتی ۳ حمزه سپاه استانی شهدای آذربایجان غربی
۲۳. صمد محمدعلی‌زاده، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان بوکان
۲۴. اکبر نوروزی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان مهاباد
۲۵. جلیل نقشی قرباغ، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان پیرانشهر
۲۶. یعقوب رشیدی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان اشنویه
۲۷. قهرمان عیوض‌لو، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان ارومیه
استان کرمانشاه
۲۸. بهمن ریحانی، فرمانده سپاه استانی نبی‌اکرم کرمانشاه
۲۹. مسعود قنبری، جانشین فرمانده سپاه استانی نبی‌اکرم کرمانشاه
۳۰. مجتبی کرمی، فرمانده لشکر عملیاتی ۲۹ نبی‌اکرم سپاه استانی نبی‌اکرم کرمانشاه*
۳۱. ابوذر انواری، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان کرمانشاه
۳۲. بهرام میرزایی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان جوانرود
۳۳. ارسلان سلطانقلی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان اسلام‌آباد غرب
۳۴. معارف الفتی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان ثلاث باباجانی
۳۵. محسن دارابی، فرمانده سپاه ناحیه مقاومت بسیج شهرستان قصرشیرین
فرماندهان فراجا
سطح کشوری
۳۶. حسین اشتری، فرمانده کل
۳۷. حسن کرمی، فرمانده یگان‌های ویژه
۳۸. مهدی معصوم‌بیگی، رئیس پلیس پیشگیری (تا ۱۳ نوامبر ۲۰۲۲)
۳۹. رضا بنی‌اسدی‌فر، رئیس پلیس پیشگیری (از ۱۳ نوامبر ۲۰۲۲ به بعد)
استان کردستان
۴۰. علی آزادی، فرمانده فراجا در استان کردستان
۴۱. محمدعلی زمانی، فرمانده یگان‌های ویژه فراجا در استان کردستان
۴۲. علیرضا مرادی، فرمانده فراجا در شهرستان سنندج
۴۳. علی صفری، فرمانده فراجا در شهرستان سقز
۴۴. علیرضا کرجی، فرمانده فراجا در شهرستان دیواندره
۴۵. رسول کرمی چگینی، فرمانده فراجا در شهرستان بانه
۴۶. یوسف درویشی، فرمانده فراجا در شهرستان دهگلان*
۴۷. بهروز جلیلیان، فرمانده فراجا در شهرستان کامیاران
۴۸. کامبیز رستمنیا، فرمانده فراجا در شهرستان مریوان
استان آذربایجان غربی
۴۹. رحیم جهانبخش، فرمانده فراجا در استان آذربایجان غربی
۵۰. رضا فرجی، فرمانده یگان‌های ویژه فراجا در استان آذربایجان غربی
۵۱. سلمان حیدری، فرمانده فراجا در شهرستان بوکان
۵۲. محمد توحیدی، فرمانده فراجا در شهرستان مهاباد
۵۳. حسام صلاحی، فرمانده فراجا در شهرستان پیرانشهر
۵۴. طالب محمدقلی‌زاده، فرمانده فراجا در شهرستان اشنویه
۵۵. حسن شیخ‌نژاد، فرمانده فراجا در شهرستان ارومیه
استان کرمانشاه
۵۶. علی‌اکبر جاویدان، فرمانده فراجا در استان کرمانشاه
۵۷. محسن پناهی، فرمانده یگان‌های ویژه فراجا در استان کرمانشاه
۵۸. علیرضا دلیری، فرمانده فراجا در شهرستان کرمانشاه
۵۹. بهروز فخری، فرمانده فراجا در شهرستان جوانرود
۶۰. هوشنگ مبارکی (مبارکی‌پور)، فرمانده فراجا در شهرستان اسلام‌آباد غرب
۶۱. شهرام کسانی، فرمانده فراجا در شهرستان ثلاث باباجانی
۶۲. محمد محمدی، فرمانده فراجا در شهرستان قصرشیرین
مقام‌های وزارت کشور
سطح کشوری
۶۳. احمد وحیدی، وزیر کشور، جانشین فرمانده کل قوا در امور نیروی انتظامی و رئیس شورای امنیت کشور
۶۴. مجید میراحمدی، معاون امنیتی و انتظامی وزیر کشور و دبیر شورای امنیت کشور
استان کردستان
۶۵. اسماعیل زارعی‌کوشا، استاندار کردستان
۶۶. مهدی رمضانی، معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار کردستان
۶۷. حسن عسکری، فرماندار شهرستان سنندج
۶۸. جعفر توان، فرماندار شهرستان سقز
۶۹. طاهر حسینی، فرماندار شهرستان دیواندره
۷۰. کمال خدری، فرماندار شهرستان بانه
۷۱. حمید معتصمی، فرماندار شهرستان دهگلان
۷۲. کیوان شفیعی، فرماندار شهرستان کامیاران
۷۳. اسماعیل احمدی، فرماندار شهرستان مریوان
استان آذربایجان غربی
۷۴. محمدصادق معتمدیان، استاندار آذربایجان غربی
۷۵. رضا ابراهیمی، رئیس دفتر معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار آذربایجان غربی
۷۶. باباخان اسکندری، فرماندار شهرستان بوکان
۷۷. امیر قادری، فرماندار شهرستان مهاباد
۷۸. خضر کاک‌درویشی، فرماندار شهرستان پیرانشهر
۷۹. سیدعلی ترابی، فرماندار شهرستان اشنویه
۸۰. غلامحسین عماری، فرماندار شهرستان ارومیه
استان کرمانشاه
۸۱. بهمن امیری‌مقدم، استاندار کرمانشاه
۸۲. محمد پورهاشمی، رئیس دفتر معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار کرمانشاه
۸۳. ابراهیم رحیمی زنگنه، فرماندار شهرستان کرمانشاه
۸۴. سعدی نقشبندی، فرماندار شهرستان جوانرود
۸۵. حمیدرضا کرمی، فرماندار شهرستان اسلام‌آباد غرب
۸۶. فرامرز باوندپوری (باوندپور) گیلان، فرماندار شهرستان ثلاث باباجانی
۸۷. محمد حیدری، فرماندار شهرستان قصرشیرین
بیشتر بخوانید
فرماندهی برای سرکوب: کارنامه سیاه محسن کریمی در نقض حقوق شهروندان
