سرلشکر پاسدار محسن رضایی میرقائد با نام اصلی سبزوار رضایی میرقائد، از فرماندهان ارشد نظامی حکومت ایران است. او در طول فرماندهی خود در سپاه پاسداران در نقض جدی حقوق بشر مشارکت داشت. نقض گسترده حق حیات، حق اعتراض و حقوق زندانیان از جمله این موارد است. محسن رضایی در ۱۶ سال فرماندهی خود در سپاه، در این موارد نقش اصلی را ایفا کرده است.
فرماندهی سپاه پاسداران و سرکوب مخالفان
محسن رضایی، از فرماندهان ارشد نظامی حکومت ایران است. او در طول فرماندهی خود در سپاه پاسداران در نقض جدی حقوق بشر مشارکت داشت. نقض گسترده حق حیات، حق اعتراض و حقوق زندانیان از جمله این موارد است. محسن رضایی در ۱۶ سال فرماندهی خود، در این موارد نقش اصلی را ایفا کرده است. او اولین فرمانده واحد اطلاعات سپاه بود. سپس به فرماندهی کل سپاه رسید. محسن رضایی در سال‌های آغازین نظام در سرکوب گروه‌های مختلف سیاسی نقش مستقیم داشت. به ویژه در سرکوب گروه‌های مخالف نظام. در آن زمان، سپاه پاسداران مسئول برخورد با مخالفان سیاسی و اعتراضات مردمی بود. دلیل این امر نبود وزارت اطلاعات یا نیروی انتظامی بود. محسن رضایی در بهمن ۱۳۸۹ نقش اطلاعات سپاه را تأیید کرد. او گفت: «قبل از اینکه فرمانده سپاه شوم در سال ۵۸ که اطلاعات سپاه را ایجاد کردم در تمام حوادث رخ داده پس از انقلاب اشراف داشتم.»
محسن رضایی درباره عملکرد سپاه در سال ۱۳۶۰ در سرکوب گروه‌های سیاسی مخالف، به ویژه سازمان مجاهدین خلق، اظهار نظر کرد. او گفت: «در آن شرایط منافقین را در ماه‌های تیر، مرداد، شهریور و مهر ماه سال ۶۰ تقریبا جمع کردیم؛ منافقینی که ۱۷ هزار عضو و ۷۰ هزار هوادار داشتند منهدم کردیم.» بسیاری از این بازداشت‌شدگان توسط نیروهای سپاه شکنجه شدند. آن‌ها در شهادت‌های خود به آزار و اذیت‌های روحی و جسمی اشاره کرده‌اند. توبا کمانگر، زندانی کرد دهه ۶۰، نقش مستقیم محسن رضایی را در شکنجه‌ها تأیید کرده است. به گفته او، محسن رضایی در سال ۱۳۶۰ برای سرکوب کردها در سنندج حضور داشت. او دست‌کم سه بار با وی در زندان سپاه ملاقات کرده است. این زندانی سیاسی سابق شاهد شکنجه دوستان خود در زندان سپاه بوده است. توبا کمانگر همچنین شهادت داده که محسن رضایی او را شخصاً به «تجاوز» تهدید کرده است.
بیشتر بخوانید
علی چهارمحالی و کارنامه سیاه نقض حقوق بشر
سرکوب اعتراضات و منتقدان داخلی
محسن رضایی در برابر برخورد با اعتراضات فرماندهان میانی و اعضای معترض سپاه نیز مسئول است. بر اساس شواهد، بسیاری از منتقدان محسن رضایی در سپاه به دستور او بازداشت و برکنار شدند. اکبر هاشمی رفسنجانی در خاطرات خود به برخورد خشن محسن رضایی با منتقدان اشاره کرده است. رفسنجانی در سال‌های ۶۰ از مقامات ارشد جنگ بود. او گفت: «پیش از ظهر، آقای محسن رضایی آمد. از تحرک مخالفانش در سپاه و کارشکنی در منطقه تهران، علیه فرماندهی سپاه اظهار ناراحتی شدیدی و درخواست اجازه برخورد خشن‌تر و تنبیه مخالفان را داشت.» اعتراضات شهروندان مشهد در خرداد ۱۳۷۱ نیز با مشارکت سپاه پاسداران سرکوب شد. این سرکوب در دوران فرماندهی محسن رضایی رخ داد. نقش سپاه در این اعتراضات توسط اکبر هاشمی رفسنجانی تأیید شده است. او در خاطرات دهم خرداد ۱۳۷۱ نوشت: «به دفترم آمدم. اوضاع مشهد را پرسیدم. گفتند دیشب شرارت تا ساعت یک و نیم بعد از نیمه شب ادامه داشته و با دخالت سپاه تمام شده و جمعی را بازداشت کرده‌اند.»
بی‌توجهی به جان سربازان در جنگ
محسن رضایی در مقام فرمانده کل سپاه پاسداران، به مدت ۱۶ سال فرماندهی این نهاد را بر عهده داشت. او نقش مهمی در نقض حق حیات ایفا کرده است. اسناد جدید جنگ ایران و عراق، بی‌توجهی محسن رضایی را به جان سربازان نشان می‌دهد. این موضوع توسط تعدادی از فرماندهان میانی وقت سپاه در دوران جنگ نیز تأیید شده است. در آذر ۱۳۶۳، جلسه‌ای انتقادی با حضور محسن رضایی و فرماندهان سپاه تهران برگزار شد. در این جلسه، فرماندهان میانی به شدت از بی‌توجهی محسن رضایی به جان سربازان انتقاد کردند. حسن بهمنی، معاون وقت طرح و عملیات سپاه تهران، در این جلسه خطاب به محسن رضایی گفت: «اولین مساله‌ای که مطرح می‌کنیم و از برادر محسن رضایی می‌خواهیم جواب بدهد این است که ما در هنگام زد و خورد، یعنی وقتی که عملیات شروع می‌شود، جنگ شروع می‌شود، نیروها همین طوری به امید خدا رها می‌شوند و اصلاً ما در صحنه عملیات فرماندهی نداریم، وحدت فرماندهی نیست، تمرکز فرماندهی نیست، با تاکتیک‌های دشمن مقابله نمی‌شود. همین جوری یک مشت نیرو آن وسط ول می‌شوند! دشمن هم با کارشناسان نظامی که دارد، با کارهایی که بلد است تمام نیروها را قیچی می‌کند، منهدم می‌کند، اسیر می‌گیرد.»
فاجعه کربلای ۴ و عملیات فریب
بی‌توجهی عامدانه فرماندهان سپاه، به‌ویژه محسن رضایی، به جان نیروها در عملیات کربلای ۴ در دی ۱۳۶۰ مشهود است. با وجود شواهد مبنی بر لو رفتن عملیات، محسن رضایی شخصاً بر آغاز آن اصرار کرد. در نتیجه این تصمیم، دست‌کم ۵ هزار نفر کشته شدند. همچنین ۱۱ هزار نفر مجروح و ۴ هزار نفر مفقودالاثر شدند. محسن رضایی در کتاب «جنگ به روایت فرمانده» درباره لو رفتن عملیات کربلای ۴ توضیح داد. او گفت: «تا یک هفته قبل از عملیات بر اساس ارزیابی فرماندهان، غافلگیری در حدود ۸۰ درصد بود، اما از یک هفته به عملیات هرچه به شب عملیات نزدیک می‌شدیم، این رقم کاهش می‌یافت تا حدی که شب عملیات به حدود ۵۰ درصد رسیده بود.» او همچنین گفت: «در شب عملیات [کربلای چهار] تصمیم گرفتیم طوری عمل کنیم که اگر تا قبل از روشن شدن هوا متوجه لو رفتن عملیات شدیم، عملیات را متوقف کنیم.» اما این تصمیم به فرماندهان شرکت‌کننده در عملیات اطلاع داده نشد. به گفته محسن رضایی، این کار برای جلوگیری از تزلزل در روحیه آن‌ها بود.
در دی ۱۳۹۷، محسن رضایی در واکنش به انتقادات، این عملیات را «عملیات فریب دشمن» خواند. هدف از این فریب، آغاز عملیات کربلای ۵ بود. این گفته با انتقاد شدید فرزندان قربانیان روبرو شد. آن‌ها اعلام کردند که از محسن رضایی شکایت خواهند کرد. آن‌ها می‌خواستند بدانند چه کسی «پدران و فرزندان این کشور را خرج فریب کرد.» بر اساس آمارهای رسمی، دست‌کم ۲۲۰ هزار نفر از نیروهای ایرانی در جنگ کشته شدند.
ترور در خارج از کشور و کودکان سرباز
محسن رضایی همچنین در قتل ایرانیان خارج از کشور و شهروندان دیگر کشورها مشارکت داشته است. او دست‌کم در دو مورد به عنوان عامل اصلی ترور و قتل شناخته شده است. سیستم قضایی آلمان او را در پرونده ترور رستوران میکونوس در شهریور ۱۳۷۱ به رسمیت شناخت. در این ترور، صادق شرفکندی و سه نفر دیگر به قتل رسیدند. محسن رضایی به عنوان یکی از عوامل اصلی برنامه‌ریزی و اجرای این ترور شناخته شد. او در کمیته‌ای به نام «کمیته امور ویژه» عضویت داشت. این کمیته وظیفه شناسایی اهداف ترور در خارج از کشور را بر عهده داشت. در عملیات تروریستی علیه مرکز یهودیان آمیا در بوینس آیرس، محسن رضایی یکی از عاملین اصلی بود. به همین دلیل، حکم بازداشت بین‌المللی او صادر شد. او از آبان ۱۳۸۶ تحت تعقیب پلیس بین‌الملل قرار دارد. در این عملیات تروریستی در تیر ۱۳۷۳، ۸۵ نفر کشته شدند.
محسن رضایی در مقام فرمانده وقت کل سپاه، در نقض حقوق کودکان نیز نقش مهمی ایفا کرد. این نهاد نظامی با وجود ممنوعیت جهانی، از افراد زیر ۱۸ سال به عنوان سرباز استفاده کرد. بر اساس آمارها، دست‌کم ۵۵۰ هزار دانش‌آموز به عنوان بسیجی به جنگ فرستاده شدند. از این تعداد، دست‌کم ۳۳ هزار نفر کشته شدند. محسن رضایی کاظمینی، فرمانده وقت سپاه محمد رسول الله، در سال ۱۳۸۸ این موضوع را تأیید کرد. او گفت: «یک سوم رزمندگان [در جنگ ایران و عراق] و یک چهارم شهدای دفاع مقدس فرهنگی و دانش آموز بوده‌اند.» خبرگزاری تسنیم نیز در آبان ۱۳۹۹ تعداد دانش‌آموزان کشته شده را بیش از ۳۶ هزار نفر اعلام کرد. استفاده از کودکان سرباز برای ورود به میدان مین نیز تأیید شده است.
سوابق سرکوب و نقض حقوق بشر و تحریم محسن رضایی
سوابق سرکوب و نقض حقوق بشر محسن رضایی:
بهمن ۱۳۵۷: عضو گروه حفاظت از خمینی در ایران
۱۳۵۷: عضو کمیته تدوین اساسنامه سپاه پاسداران
۱۳۵۸: موسس واحد اطلاعات سپاه پاسداران
۱۳۵۸ – ۱۳۶۰: فرمانده واحد اطلاعات سپاه پاسداران
شهریور ۱۳۶۰ – شهریور ۱۳۷۶: فرمانده کل سپاه پاسداران
۱۳۶۷ – ۱۳۶۸: فرمانده قرارگاه سازندگی خاتم الانبیاء سپاه پاسداران
آذر ۱۳۷۶ تا ۲۸ شهریور ۱۴۰۰: دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام
فروردین ۱۳۹۴ – تاکنون: بازگشت به سپاه، مدرس دانشگاه امام صادق سپاه پاسداران
۳ شهریور ۱۴۰۰ – تا ۱۴۰۲: معاون اقتصادی رئیس جمهور
آذر ۱۳۷۶ تا کنون (مرداد ۱۴۰۴): عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام
۳ شهریور ۱۴۰۰ تا کنون (مرداد ۱۴۰۴): دبیر شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا و دبیر ستاد اقتصادی دولت
قربانیان فردی و گروهی جنایات و نقض حقوق بشر محسن رضایی:
توبا کمانگر
صادق شرفکندی
همایون اردلان
فتاح عبدولی
نوری دهکردی
اعدام شدگان دهه ۶۰ و اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران
سرکوب‌شدگان در کردستان در اولین سال‌های پس از انقلاب
حزب دموکرات کردستان ایران
قربانیان انفجار مرکز یهودیان آمیا در آرژانتین
سوابق و تحریم‌های بین‌المللی علیه محسن رضایی
محسن رضایی به دلیل نقض حق حیات از سال ۱۳۸۶ تحت تعقیب پلیس بین‌الملل است. حکم جلب او به درخواست دادگستری آرژانتین صادر شده است. این اتهامات مربوط به جنایات منجر به مرگ و دخالت در انفجار مرکز آمیا است. در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۲، وزارت خارجه آرژانتین درخواست دادستان ویژه برای پیگیری محسن رضایی در قطر را پذیرفت. این درخواست به وزارت خارجه قطر ابلاغ شد.
محسن رضایی همچنین به دلیل «مشارکت مستقیم در پیشبرد اهداف بی‌ثبات کننده نظام ملایان در منطقه خاورمیانه و جهان» از دی ۱۳۹۸ در لیست تحریم‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار گرفته است.
منابع
- آنا
- یورونیوز
- ایران پدیا
- ملیون ایران
