سعید مرتضوی، به عنوان مقام قضایی و دادستان تهران، نقش مستقیم و گستردهای در نقض حقوق بشر داشته است. او یکی از چهرههای اصلی دستگاه قضایی ایران در سرکوب و نقض آزادی بیان، آزادی تجمعات، اعتراض و حق حیات است. سعید مرتضوی با اقدامات خود، بارها حقوق شهروندان را نقض کرده است.
توقیف و تعطیلی ۱۲۰ نشریه توسط مرتضوی انجام گرفت. قتل زهرا کاظمی، خبرنگار ایرانی-کانادایی، در تیرماه ۱۳۸۲ از جمله این موارد است. همچنین قتل معترضان در بازداشتگاه کهریزک در سال ۱۳۸۸ از شناختهشدهترین موارد نقض حقوق بشر توسط سعید مرتضوی محسوب میشود. توقیف مطبوعات، بازداشت و محاکمه روزنامهنگاران، و صدور احکام حبس سنگین، از جمله اقدامات ضد حقوق بشری سعید مرتضوی بوده است.
وی از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۸، هم در مقام رئیس شعبه ۱۴۱۰ دادگاه کارکنان دولت (معروف به دادگاه مطبوعات) و هم در مقام دادستان تهران، ۱۲۰ نشریه را توقیف کرد. او تعداد زیادی از مسئولان و روزنامهنگاران شاغل در آنها را محاکمه و به حبس محکوم ساخت. تنها در اردیبهشت ۱۳۷۹، مرتضوی در اقدامی که بعدها «توقیف فلهای مطبوعات» نام گرفت، نزدیک به ۲۰ روزنامه را توقیف کرد.
روزنامهها و مجلاتی چون شرق، اعتماد ملی، توس، جامعه، عصر آزادگان، نشاط، آزاد، نوروز، مشارکت، صبح امروز، آفتاب امروز، وقایع اتفاقیه، جمهوریت، ایران فردا، کیان، بنیان، یاس نو، و دهها نشریه دیگر توسط سعید مرتضوی توقیف شدند. بر اساس آمارهای گزارشگران بدون مرز، ۲۵۰ روزنامهنگار با حکم سعید مرتضوی به زندان محکوم شدند. حسین باستانی، وحید پوراستاد، سعید رضوی فقیه، ماشالله شمسالواعظین، عمادالدین باقی، مسعود بهنود، احمد زیدآبادی، عباس عبدی، محمدرضا خاتمی، و محمد قوچانی از جمله روزنامهنگارانی هستند که توسط سعید مرتضوی محاکمه شدند.
بیشتر بخوانید
سهراب سلیمانی و پرونده سیاه آزار زندانیان
گزارشها نشان میدهد این فرد شخصاً در جلسات بازجویی روزنامهنگاران حضور مییافت و بر روند بازجویی تاثیر میگذاشت. برای نمونه، در سال ۱۳۸۱، سعید مرتضوی عباس عبدی، حسینعلی قاضیان، و بهروز گرانپایه را به اتهامات «جاسوسی، نگهداری اطلاعات محرمانه، تبلیغ علیه نظام، ارتباط با بیگانگان و فروش اطلاعات به خارجیها» محاکمه کرد. این اتهامات به دلیل انجام نظرسنجی و پژوهشهای اجتماعی مطرح شدند. به گفته عباس عبدی، سعید مرتضوی در برخی جلسات بازجویی، پاسخهای متهمان را تغییر میداد.
سعید مرتضوی در سال ۱۳۸۳، در مقام دادستان تهران، اقدام به بازداشت گسترده روزنامهنگاران آنلاین و وبلاگنویسان کرد. این اقدام با هدف محدود کردن آزادی بیان انجام شد. در پرونده وبلاگنویسان، بیش از ۲۰ روزنامهنگار و نویسنده وبسایتهای امروز، بامداد، و رویداد بازداشت شدند. فرشته قاضی، امید معماریان، حنیف مزروعی، روزبه میرابراهیمی، شهرام رفیعزاده، محبوبه عباسقلیزاده، و غلام تمیمی از جمله بازداشتشدگان بودند. چهار نفر از این افراد، شامل امید معماریان، روزبه میرابراهیمی، شهرام رفیعزاده، و غلام تمیمی، با اتهامات «مشارکت و تشکیل گروه در داخل کشور با هدف برهم زدن امنیت کشور، عضویت در جمعیتهایی در داخل و خارج کشور که با هدف بر هم زدن امنیت کشور فعالیت میکنند، فعالیت تبلیغی علیه نظام، نشر اکاذیب به قصد تشویش اذهان عمومی از طریق نگارش مقاله در روزنامهها و سایتهای غیر قانونی مثل امروز و گویا و مصاحبه با رادیوهای بیگانه» محاکمه و به زندان و شلاق محکوم شدند. این اتهامات از سوی دادستانی تهران ارائه شده بود.
روزبه میرابراهیمی در دفاعیات خود در دادگاه، درباره نقش سعید مرتضوی در سرکوب آزادی بیان گفته است که پس از انتشار گزارش کمیسیون اصل ۹۰ مجلس ایران در مورد نقش سعید مرتضوی در قتل زهرا کاظمی، از دفتر وی با تمام روزنامهها تماس گرفته شد. این تماسها با تهدید توقیف روزنامه در صورت چاپ گزارش همراه بود.
نقض آزادی و فعالیت توسط سعید مرتضوی
سعید مرتضوی نقش عمدهای در محدود کردن و نقض حق آزادی و فعالیت افراد داشته است. او با دلایل واهی و استناد به شواهد دروغ، اقدام به پروندهسازی برای وکلای دادگستری و فعالان دانشجویی کرد. عبدالفتاح سلطانی، محمدعلی دادخواه، محمد سیفزاده، علی افشاری، عبدالله مومنی، و مهدی شیرزاد از جمله این افراد هستند. سعید مرتضوی گاهی آنها را تا چندین ماه در بازداشت نگه داشت. به عنوان نمونه، عبدالفتاح سلطانی، وکیل دادگستری، در خرداد ۱۳۸۸ در جریان اعتراضات توسط سعید مرتضوی بازداشت شد. او صرفاً به دلیل انجام وظیفه قانونی خود (وکالت) به جاسوسی از طریق افشای پرونده موکلانش متهم شد. به همین دلیل، هفت ماه را در زندان اوین در بازداشت گذراند.
سعید مرتضوی در قتل زهرا کاظمی، روزنامهنگار ایرانی-کانادایی در تیر ۱۳۸۲، نقش مستقیم داشت. همچنین، در قتل دستکم پنج نفر از معترضان به نتایج انتخابات در سال ۱۳۸۸ در بازداشتگاه کهریزک، عاملیت سعید مرتضوی در نقض گسترده حق حیات، به عنوان یکی از اصول ابتدایی حقوق بشر، نمایان است. زهرا کاظمی، خبرنگار ایرانی-کانادایی، در دوم تیر ۱۳۸۲ هنگام عکاسی مقابل زندان اوین بازداشت شد. او به سرعت از سوی دادستانی تهران به جاسوسی متهم شد. تنها ۴ روز بعد، وی در شرایط بیهوشی به بیمارستان بقیهالله تهران منتقل شد و سرانجام در ۱۸ همان ماه جان خود را از دست داد.
شواهد و گزارشها علیه سعید مرتضوی
شواهد فراوانی از نقش مستقیم سعید مرتضوی در شکنجه، قتل، و سپس پنهان کردن آن در مرگ زهرا کاظمی وجود دارد. در گزارش هیئت ویژهای که برای بررسی این موضوع در ایران تشکیل شد، علت فوت خانم کاظمی «شکستگی جمجمه، خونریزی مغزی و عوارض آن در اثر اصابت جسم سخت به سر و یا برخورد سر به جسم سخت» اعلام شده است. شهرام اعظم، پزشکی که برای اولین بار پیکر بیهوش زهرا کاظمی را در بیمارستان بقیهالله تهران معاینه کرده، شهادت داده است: «زهرا کاظمی مورد شکنجه و تجاوز قرار گرفته بود.» در گزارشی که کمیسیون اصل ۹۰ مجلس ایران از این جنایت منتشر کرده، نقش مستقیم سعید مرتضوی در قتل زهرا کاظمی مورد تاکید و تایید قرار گرفته است.
سعید مرتضوی در قتل امیر جوادیفر، محمد کامرانی، و محسن روحالامینی، احمد نجاتی کارگر، و رامین آقازاده قهرمانی نقش اصلی را داشته است. این افراد از بازداشتشدگان اعتراضات سال ۱۳۸۸ بودند که در بازداشتگاه کهریزک جان باختند. ضرب و شتم شدید بازداشتشدگان در این بازداشتگاه علت مرگ آنها بوده است. بر اساس گزارشی که کمیته حقیقتیاب مجلس در دی ۱۳۸۸ در مورد جنایت کهریزک منتشر کرده، معترضان بازداشتشده به نتایج انتخابات با «اصرار و دستور» سعید مرتضوی به بازداشتگاه کهریزک، که محل نگهداری اراذل و اوباش بود، فرستاده شدهاند. سعید مرتضوی حتی پس از انتشار خبر جان باختن این افراد، سعی در پنهان کردن علت مرگ آنها و ارائه گزارش دروغ داشته است. در گزارشی که سعید مرتضوی پس از مرگ این افراد ارائه داد، علت مرگ آنها مننژیت اعلام شد که کذب مطلق بود.
نقش سعید مرتضوی در اعدامها
سعید مرتضوی به عنوان دادستان انقلاب تهران، نقش مهمی در اعدام فرزاد کمانگر، علی حیدریان، و فرهاد وکیلی داشت. بر اساس گزارشها، سعید مرتضوی پس از عزل از دادستانی تهران در شهریور ۱۳۸۸، پرونده این سه جوان کرد محکوم به اعدام را مفقود کرد. این اقدام با هدف جلوگیری از امکان بازبینی پرونده و اجرای اعدام صورت گرفت. خلیل بهرامیان، وکیل مدافع فرزاد کمانگر، شهادت داده است: «علیرغم پیگیری های مکرر بنده و دیگر وکلای این ۳ زندانی کرد و نظر مساعد شاهرودی بر پرونده کمانگر و دیگران، با توجه به اینکه آقای مرتضوی مطابق روال حقوقیش که با مساله قانون و هیچ یک از ضوابط کار قانونی سر و کار نداشت، نهایتا به معاونش، آقای سالارکیا، دستور میدهد که پرونده را در کشو دادستانی نگه دارد و هیچ اقدامی انجام ندهد تا در موقع معین بتواند احتمالا احکام را اجرا کند.»
فرزاد کمانگر، معلم کرد ایرانی، در مرداد ۱۳۵۸ در تهران بازداشت شد. او برای پیگیری درمان برادرش به تهران آمده بود. وی به عضویت در گروه پژاک متهم و بر همین اساس به اعدام محکوم شد. علی حیدریان و فرهاد وکیلی نیز بر اساس اتهام مشابه، همزمان با فرزاد کمانگر بازداشت و به اعدام محکوم شدند. دستگاه قضایی جمهوری اسلامی، با وجود ابهامات فراوان در پرونده این سه جوان، در نهایت در اردیبهشت ۱۳۸۹ در زندان اوین تهران آنها را اعدام کرد. این اعدامها علیرغم تلاش بسیاری از فعالان حقوق بشر، هنرمندان، سازمانهای حقوق بشری، و فعالان سیاسی صورت گرفت.
برخوردهای جنسیتی و اقدامات غیرانسانی سعید مرتضوی
گزارشات و شواهد فراوانی از برخورد جنسی و جنسیتی سعید مرتضوی با زنان زندانی، به ویژه زنان روزنامهنگار بازداشت شده توسط او، منتشر شده است. این گزارشها نشان از نقض عمده حقوق بشر در این زمینه دارد. بر اساس شهادت این زنان، سعید مرتضوی در بازجوییها و برخورد با آنها، اقدام به توهینهای جنسی علیه آنها و وارد کردن اتهامات غیراخلاقی و جنسی میکرده است. مسیح علینژاد، روزنامهنگار، در مورد احضارش توسط سعید مرتضوی در بهار ۱۳۸۸ گفته است: «مرتضوی جلوی وکیلم و آقای کاوه، قائم مقام آقای اصغرزاده، به من گفت ما پروندهای از شما و خبرنگاران زن دیگر در دست داریم که در هفته با سه مرد زنا میکنند.» به گفته این روزنامهنگار، «نگاههای آقای مرتضوی چندشآورترین نگاهی بود که یک زن میتوانست در دادگاه ببیند.»
فرشته قاضی، دیگر روزنامهنگاری که در پرونده وبلاگنویسان توسط سعید مرتضوی بازداشت شده بود، برخورد سعید مرتضوی با خود را اینگونه روایت میکند: «در حضور سعید مرتضوی، دادستان تهران به شکنجه و توهینهای جنسی اعتراض کردم. عجیب اینکه مرتضوی گفت اینها لازمه بازجویی است.» به گفته این روزنامهنگار، سعید مرتضوی صراحتاً به او گفته است که «نه تصادف شوخی است و نه تجاوز».
نگهداری روزنامهنگاران بازداشتشده در سلولهای انفرادی به مدت طولانی با دستبند و چشمبند، از دیگر اقدامات ضد انسانی سعید مرتضوی است. همچنین، اعزام بازداشتشدگان اعتراضات سال ۱۳۸۸ به بازداشتگاه کهریزک، علیرغم نامناسب و غیراستاندارد بودن آن، و نگهداری تعداد زیادی از آنها در سلولهای کوچک، از دیگر موارد نقض حقوق بشر توسط سعید مرتضوی است. روزبه میرابراهیمی، از روزنامهنگاران بازداشتشده در پرونده وبلاگنویسان، که به دستور مستقیم سعید مرتضوی تشکیل شده بود، در دادگاه خود شهادت داده است که به مدت بیش از دو ماه در سلول انفرادی و با دستبند و چشمبند نگهداری میشده است.
در پرونده کهریزک، با وجود آنکه این بازداشتگاه به هیچ وجه شرایط نگهداری از بازداشتشدگان اعتراضات را نداشت و پیشتر به عنوان محلی برای نگهداری اراذل و اوباش استفاده میشد، به دستور سعید مرتضوی بسیاری از معترضان بازداشتی به آنجا منتقل شدند. در همین زمینه، اسماعیل احمدی مقدم، فرمانده وقت نیروی انتظامی در جریان حوادث سال ۱۳۸۸، بعدها گفته بود: «در جلسهای که مورخ ۱۹ تیر ۱۳۸۸ پیرامون تصمیمگیری برای محل بازداشت معترضان به انتخابات برگزار شده بوده، با اعزام بازداشتشدگان به کهریزک مخالفت نمودهاست ولی مرتضوی مصر بودهاست به این دلیل که آنها سلاح سرد با خود حمل میکردند، بنابراین میبایست با آنها همچون اراذل و اوباش برخورد شود.»
بر اساس گزارشها، سعید مرتضوی همچنین از ملاقات تعدادی از روزنامهنگاران و زندانیان با خانواده خود جلوگیری میکرده است. در برخی موارد، او تا چهار ماه اجازه تماس تلفنی نیز به زندانی نمیداده است. سعید مرتضوی در مقام دادستان تهران، نقش مهمی در شکنجه زندانیان داشته است. به ویژه این شکنجهها شامل تعدادی از روزنامهنگاران و معترضان به نتیجه انتخابات سال ۱۳۸۸ میشود. در پرونده وبلاگنویسان، تعدادی از بازداشتشدگان شهادت دادهاند که به شدت مورد بدرفتاری و شکنجه قرار گرفتهاند. سعید مرتضوی نیز در جریان این شکنجهها بوده است. در متن دفاعیات منتشر شده روزبه میرابراهیمی، روزنامهنگار در پرونده وبلاگنویسان، او به دفعات اعمال فشارهای روحی و جسمی علیه خود را با اطلاع سعید مرتضوی به صراحت مورد تاکید قرار داده است. به گفته او، سعید مرتضوی او را به تصادف ساختگی و مرگ تهدید کرده است: «دادستان تهران پیغام داد که در روز خیلیها بر اثر تصادف میمیرند، میتواند یکی هم شما باشید.»
بر اساس گزارشات منتشر شده و آنچه در کیفرخواست علیه سعید مرتضوی آمده، بازداشتشدگان در کهریزک به شدت از سوی ماموران مورد ضرب و شتم و انواع شکنجه قرار گرفتهاند. ضرب و شتم شدید معترضان با لوله آب، آویزان کردن آنها به صورت برعکس، دفن در خاک بدون ساعتها دسترسی به آب و غذا، و همچنین نگهداری تعداد زیادی از بازداشتشدگان در سلولهای کوچک، از جمله این شکنجهها بوده است. علیرغم نقش مستقیم سعید مرتضوی در شکنجه و قتل بازداشتشدگان و شکایت خانوادههای جانباختگان، دستگاه قضایی ملایان در آذر ۱۳۹۶، در حکمی ناعادلانه و نامتناسب، او را به جرم معاونت در قتل تنها به دو سال حبس محکوم کرد.
سعید مرتضوی خود نیز در شهریور ۱۳۹۵، با انتشار یک نامه عذرخواهی خطاب به خانواده جانباختگان بازداشتگاه کهریزک، تلویحاً نقش خود در وقوع این جنایت را پذیرفت.
سوابق سرکوب و نقض حقوق بشر مرتضوی:
۱۳۶۵ – ۱۳۷۳: دادیار، دادرس، و رئیس دادگستری شهربابک
۱۳۷۳: ریاست شعبه ۹ دادگاه عمومی تهران، قاضی شعبه ۳۴ مجتمع قضایی کارکنان دولت
حداقل از ۱۳۷۷ – ۱۳۸۲: قاضی شعبه ۱۴۱۰ کارکنان دولت (معروف به دادگاه مطبوعات)
اردیبهشت ۱۳۸۲ – آذر ۱۳۸۸: دادستان عمومی و انقلاب تهران
شهریور ۱۳۸۸ – آذر ۱۳۸۹: معاون دادستان کل کشور
آذر ۱۳۸۹ – تیر ۱۳۹۰: رئیس ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز
اسفند ۱۳۹۰ – مرداد ۱۳۹۲: مدیرعامل صندوق تامین اجتماعی و ریاست سازمان تامین اجتماعی
برخی از قربانیان جنایات، سرکوب، و نقض حقوق بشر توسط مرتضوی:
امیر جوادیفر
مسیح علینژاد
رامین قهرمانی
زهرا کاظمی
روزبه میرابراهیمی
فرشته قاضی
امید معماریان
حنیف مزروعی
شهرام رفیعزاده
محبوبه عباسقلیزاده
غلام تمیمی
محمد کامرانی
محسن روحالامینی
احمد نجاتی کارگر
فرزاد کمانگر
در ۳ آوریل ۲۰۱۱، اتحادیه اروپا مرتضوی را به دلیل نقشی که در نقض گسترده و شدید حقوق شهروندان ایرانی داشته، تحریم کرد. در ۷ مهر ۱۳۸۹، وزارت خزانهداری ایالات متحده آمریکا نیز وی را به دلیل نقض جدی حقوق بشر تحریم کرد. کانادا نیز در سال ۱۴۰۱ اعلام کرد تحریمهای جدیدی علیه ۱۷ شخص و ۳ نهاد از مقامات سابق و فعلی ملایان وضع کرده است که نام سعید مرتضوی در بین این اسامی قرار دارد.
