حمید نوری (عباسی) از مقامات قضایی و اجرایی زندانها در دهه ۱۳۶۰ بود که در نقض فاحش حق حیات انسانی، شکنجه و تضییع گسترده حقوق زندانیان مشارکت مستقیم داشت. نقش اصلی حمید نوری در اجرای احکام اعدام در زندان گوهردشت کرج در تابستان ۱۳۶۷، که به «قتلعام ۶۷» شهرت یافت، محرز شده است.
مناصب و سوابق سرکوب حمید نوری
حمید نوری در طول سالهای فعالیت خود در دستگاه قضایی، مناصب حساسی در زندانهای اصلی کشور برعهده داشت که زمینه مشارکت او در نقض حقوق بشر را فراهم کرد:
تا ۱۳۷۰: زندانبان و معاون دادیار زندان گوهردشت (رجایی شهر)
نقش محوری حمید نوری در قتلعام ۱۳۶۷
حمید نوری به عنوان معاون و دستیار محمد مقیسه (ناصریان)، دادیار و سرپرست وقت زندان گوهردشت، در تابستان ۱۳۶۷ نقشی بسیار مهم در سلب حیات انسانی زندانیان سیاسی و عقیدتی از طریق اجرای حکم اعدام در این زندان ایفا کرد. این اعدامها منجر به کشته شدن هزاران زندانی شد که توسط دستگاه قضایی وقت اعدام شده بودند.
براساس کیفرخواست صادره از سوی دادستانی سوئد، حمید نوری متهم است که در فاصله زمانی ۵ تا ۱۵ شهریور ۱۳۶۷ در زندان گوهردشت، در مقام دستیار و معاون دادیار زندان، «در هماهنگی و با مشاوره با دیگر عاملان، عامدانه تعداد زیادی از زندانیان را که اعتقادات آنها با حکومت ایران در تضاد بود از زندگی محروم کرده است.» این کیفرخواست نشان میدهد که حمید نوری با معرفی زندانیان به «هیات مرگ» و ارائه اطلاعات شفاهی و کتبی درباره آنان، در روند اجرای مجازات اعدام مشارکت فعال داشته است. همچنین حمید نوری در سازماندهی و انتقال زندانیان به محل اجرای اعدام، نقش مستقیم ایفا کرده است.
«هیات مرگ» ترکیبی از چهار نفر بود که با دستور خمینی برای رسیدگی به وضعیت زندانیان سیاسی تشکیل شده بود. هدف اصلی این هیات، تصمیمگیری درباره مرگ یا زندگی زندانیانی بود که پیشتر محاکمه و به حبس محکوم شده بودند و حتی بعضی از آنان سالهای پایانی محکومیت خود را میگذراندند. به گفته شاهدان عینی، هیات مرگ تنها پس از چند دقیقه بازجویی کوتاه از زندانیان، درباره اعدام آنها تصمیم میگرفت.
تایید هویت و مشارکت حمید نوری توسط شاهدان عینی
هویت حمید نوری به عنوان یکی از مقامات قضایی زندان گوهردشت در سال ۱۳۶۷ توسط چندین شاهد عینی که در آن زمان در زندان حضور داشتند، مورد تأیید قرار گرفته است.
شهادت شاهدان عینی که پس از سال ۱۳۶۷ از زندان گوهردشت آزاد شدند، حکایت از فعالیت حمید نوری در هیات تصمیمگیری و اجرای احکام اعدام دارد. به نقل از شاهدان عینی زندان گوهردشت، «دادیارهایی مثل حمید عباسی [نوری] هم بودند که در هیاتها [هیات اعدام] میآمدند، شهادت میدادند. آتش بیار معرکه بودند و سعی میکردند هیات را برای اجرای حکم اعدام به اجماع برسانند.»
بر اساس شهادت یکی از شاهدان، حمید نوری به همراه محمد مقیسه (ناصریان) با تکیه بر شناختی که از زندانیان داشتند، در انتخاب افراد برای معرفی به هیات مرگ و در نتیجه اجرای حکم اعدام نقش کلیدی ایفا کردهاند. این شاهد اظهار داشت که پس از صادر شدن حکم اعدام، حمید نوری اسامی زندانیان محکوم به اعدام را میخوانده است و به زندانبانها دستور میداد که آنها باید به «بند» منتقل شوند؛ این واژه، اصطلاحی رمزی در میان مقامات زندان برای انتقال زندانیان به محل اجرای اعدام در زندان گوهردشت بوده است. این شاهد همچنین حضور حمید نوری در مراسم اجرای اعدام را نیز تأیید کرده است.
نصرالله مرندی، یکی دیگر از شاهدان عینی زندان گوهردشت، در دهمین جلسه دادگاه محاکمه حمید نوری در سوئد (شهریور ۱۴۰۰) تأکید کرد: «من مطمئنم حمید عباسی زندانیان را برای اعدام میبرد.» همچنین یک شاهد دیگر حضور حمید نوری را به عنوان معاون محمد مقیسه در سال ۱۳۶۷ در زندان گوهردشت تأیید کرده است. یک شاهد دیگر نیز در سی و هفتمین جلسه محاکمه حمید نوری (دی ماه ۱۴۰۰) شهادت داد که در هنگام مواجهه با هیات اعدام، حمید نوری (عباسی) به همراه محمد مقیسه (ناصریان) در آن اتاق حضور داشتهاند.
مدارک مستند دال بر مسئولیت حمید نوری
اصالت فایل صوتی منتشرشده در آبان ماه ۱۳۹۸ توسط سازمان مجاهدین خلق ایران، که در دادگاه سوئد نیز مورد استناد قرار گرفت، توسط کارشناسان تأیید شده است. در این فایل صوتی، محمد مقیسه (ناصریان)، دادیار و سرپرست وقت زندان گوهردشت، حضور حمید نوری در زندان را تأیید میکند و میگوید: «[حمید نوری] کارمند و مدیر دفتر من بود. کارمند بود در دادگاه انقلاب قبلا در سال شصت و بحبوحه منافقین اینها.» حمید نوری نیز در دادگاه خود، بهصورت تلویحی پذیرفت که صدای موجود در فایل صوتی متعلق به قاضی محمد مقیسه (ناصریان) است.
مشارکت مستقیم حمید نوری در شکنجه و آزار زندانیان
بر اساس شهادت زندانیان و شاهدان عینی، حمید نوری شخصاً در شکنجه و آزار و اذیت زندانیان مشارکت مستقیم داشته است. یک شاهد دیگر، در پنجاه و ششمین جلسه دادگاه محاکمه حمید نوری (دی ماه ۱۴۰۰) شهادت داد که در روزهای پایانی سال ۱۳۶۵ توسط حمید نوری مورد ضرب و شتم قرار گرفته است. دلیل این ضرب و شتم، کشیدن یک نقاشی مربوط به نوروز در زندان بود و او به همین دلیل تا پایان نوروز ۱۳۶۶ در سلول انفرادی نگهداری شده است. این شاهد همچنین تأیید کرد که حمید نوری در هنگام ضرب و شتم زندانیان توسط زندانبانان حضور یافته و در این روند مشارکت فعال داشته است. این موارد نشاندهنده ابعاد دیگری از نقض حقوق بشر توسط حمید نوری است.
بازداشت، محاکمه و آزادی حمید نوری
حمید نوری به دلیل ایفای نقش مستقیم در نقض جدی و گسترده حقوق بشر، در تاریخ ۱۸ آبان ۱۳۹۸ هنگام سفر به سوئد، در فرودگاه استکهلم به اتهام «قتل عمد، ارتکاب جرم علیه قوانین بین المللی و جنایت جنگی» بازداشت شد. پرونده قضایی حمید نوری از ۱۹ مرداد ۱۴۰۰ در دادگاه جنایی استکهلم آغاز شد. دادگاه استکهلم سرانجام در تاریخ ۲۳ تیر ماه ۱۴۰۱، پس از نزدیک به یک سال دادرسی، حکم خود را صادر کرد. این دادگاه حمید نوری را به دلیل مشارکت در اعدامهای سال ۱۳۶۷ در زندان گوهردشت کرج مجرم شناخت و او را به حبس ابد محکوم کرد.
حمید نوری در ۲۶ خرداد ۱۴۰۳، در ازای آزادی دو زندانی سوئدی که در ایران زندانی بودند، مبادله و به ایران بازگشت.
گستره قربانیان و آمار اعدامها
تعداد دقیق زندانیان اعدامشده در سال ۱۳۶۷ در ایران هرگز به صورت رسمی اعلام نشده و مشخص نیست. منابع مختلف، آمارهای متفاوتی از این قتلعام ارائه کردهاند:
غلامرضا ملکیان (رضا ملک)، معاون سابق وزارت اطلاعات، در سال ۱۳۸۶ آمار اعدامشدگان تابستان ۶۷ را ۳۳۷۰۰ نفر اعلام کرد.
سازمان مجاهدین خلق ایران از ابتدا اعلام کرده بود که ۹۰ درصد اعدامشدگان در قتلعام ۶۷ از اعضاء و هواداران این سازمان بودهاند. ۱۰ درصد دیگر مربوط به سایر گروههای سیاسی مخالف حکومت بودند. آماری که با افشاگری رضا ملک تطابق کامل دارد.
مهدی خزعلی و محمد نوریزاد آمار بین ۲۰ تا ۳۰ هزار نفر را در مورد تعداد اعدامشدگان در سال ۶۷ اعلام نمودهاند.
بسیاری از قربانیان اعدامهای سال ۱۳۶۷ در گورستان خاوران و همچنین گورهای دستهجمعی دیگر در تهران و سایر شهرهای ایران، به صورت مخفیانه دفن شدهاند. حمید نوری در این جنایات سهم مستقیمی داشته است.
از ۱۳۶۱: زندانبان در زندان اوین تهران
بیشتر بخوانید
کارنامه امنیتی عدنان الوانپور: نقش فرماندار پیشین حمیدیه در سرکوب «اعتراضات اردیبهشت ۱۴۰۱»
قربانیان جنایات و نقض حقوق بشر حمید نوری
برخی از قربانیان فردی و گروهی جنایات، سرکوب و نقض حقوق بشر مرتبط با عملکرد حمید نوری عبارتند از:
اعضاء و هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران
اعدام شدگان دهه ۱۳۶۰
زندانیان سیاسی تابستان ۶۷
خانواده کشته شدگان تابستان ۶۷
جانباختگان قتلعام ۶۷
حمید نوری به دلیل نقش خود در این فجایع، به عنوان یکی از عوامل اصلی نقض حق حیات و شکنجه در تاریخ معاصر ایران شناخته میشود. حمید نوری مسئولیت مستقیم در سلب حیات هزاران نفر را برعهده دارد. حمید نوری در مقام دادیار زندان اوین و گوهردشت مرتکب جنایت شده است. حمید نوری از اعضای تأثیرگذار هیات اعدام در گوهردشت بود. حمید نوری متهم به قتل عمد و جنایت جنگی بوده است. حمید نوری به واسطه جایگاه خود، در شکنجه زندانیان مشارکت داشت. حمید نوری نقش کلیدی در شناسایی و معرفی زندانیان به هیات مرگ داشت. حمید نوری متهم به مشارکت در نقض حق حیات زندانیان سیاسی است.
منابع
- رادیو زمانه
- ایران وایر
- عفو بین الملل
- یورونیوز
- کمپین حقوق بشر ایران
- ایران پدیا
- آسو
- صدای امریکا







