در سالهای اخیر و در بستر اعتراضات سراسری که از سال ۱۳۹۶ آغاز شده و تا کنون ۳ اعتراض بزرگ دی ۹۶، آبان ۹۸ و اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ به وقوع پیوستهاند حکومت ایران توجه زیادی به موضوع سرکوب و سانسور در حوزه اینترنت و فیلترینگ داشته و با ایجاد شرکتهای سایبری پوششی و غیرپوششی به امر سرکوب، سانسور، و نقض حقوق شهروندی کاربران ایرانی پرداخته است. در این مطلب به بررسی برخی از این شرکتهای سایبری پوششی حکومت ملایان، سابقه و نحوه پیشبرد امر سرکوب و نقض حقوق شهروندان و اعمال فیلترینگ و سانسور میپردازیم.
شرکت ابرآروان از سال ۱۳۹۴ فعالیت خود را آغاز کرد. این شرکت در اسفند همان سال به عنوان یک شرکت «نوپای سطح ۱» دانشبنیان پذیرفته شد. در سال ۱۳۹۷ هلدینگ فناپ سرمایه ابرآروان را ۲۰۰ میلیارد تومان افزایش داد. این اقدام باعث شد تا سهم هلدینگ فناپ در ابر آروان به ۴۷ درصد برسد. بنیانگذاران ابرآروان پیش از تأسیس این شرکت در شرکت شاتل مشغول به کار بودند. از جمله محصولات ابرآروان میتوان به سامانه نام دامنه ابری و مقابله با حملات DDoS اشاره کرد.
ابر آروان به همکاری با نهادهای اطلاعاتی و امنیتی حکومت ایران متهم است. این همکاری در راستای پروژه شبکه ملی اطلاعات و محدودسازی اینترنت صورت گرفته است.
تحقیقات مشترک وبگاه آلمانی نتسپولیتیک و مرکز کورکتیو ابر آروان را زیر سوال برد. آنها با روزنامه تاتس در آلمان همکاری کردند.
این گروه یک شرکت به نام «سافت کلود» در میربوش آلمان را افشا کرد. این شرکت نزدیک دوسلدورف قرار داشت. آنها مدعی شدند «سافت کلود» زیرمجموعه ابر آروان است. این شرکت در راهاندازی شبکه ملی اطلاعات به حکومت ایران کمک میکند.
بررسی نقش ابرآروان در سانسور و فیلترینگ اینترنت در حکومت ایران
به گفته این محققان، شرکت «سافت کلود» صرفاً یک نشانی پستی بود. این شرکت خود را به عنوان یک شرکت آلمانی معرفی میکرد. هیچ اشارهای به ارتباط خود با ابر آروان نمیکرد.
پس از این افشاگریها، ابرآروان نام «سافت کلود» را از صفحه خود حذف کرد. این اقدام نشان از پنهانکاری و ترس از بررسی نقش ابر آروان داشت. آنها از تحقیق درباره همکاری با حکومت ایران هراس داشتند.
این موضوع به اینجا ختم نشد. ردپای شرکت آلمانی دیگری به نام «راینموند» (Rheinmond) نیز پیدا شد. «راینموند» در ماجرای «سافت کلود» دیده میشود. این شرکت پوششی برای ابرآروان در آلمان بود.
متخصصان فناوری پیشتر نیز نقش ابر آروان را در قطع دسترسی به اینترنت فاش کرده بودند. ابر آروان تنها یکی از شرکتهای طرف قرارداد با حکومت ایران است.
اتهامات علیه ابر آروان عمدتاً بر اساس گزارشهای تحقیقاتی، تحلیلهای فنی و شهادت کارشناسان امنیت سایبری مطرح شده است. مهمترین این اتهامات عبارتند از:
این شرکت به حکومت ایران برای دستیابی به شبکه ملی اطلاعات یاری میرساند. ابر آروان زیرساختهای شبکه را برای قطع اینترنت جهانی آماده میکند.
این پروژه به حکومت ایران امکان میدهد تا کنترل بیشتری بر محتوا و دسترسی کاربران داشته باشد.
به عبارت ساده، ابرآروان با کمک به پروژه «ابر ایران» این امکان را فراهم کرد. اکنون حکومت ایران میتواند با زحمت و هزینه کمتر اینترنت را قطع کند.
بر اساس گزارشهای منتشر شده توسط سازمانهای حقوق بشری و کارشناسان، ابرآروان با ارائه خدمات به نهادهای دولتی، به آنها در فیلترینگ وبسایتها و مسدود کردن دسترسی به اطلاعات کمک میکند.
رانت حکومتی برای شرکت اعمالکننده سانسور و سرکوب
برخی از گزارشها نشان میدهند که زیرساخت این شرکت در زمان اعتراضات سراسری برای محدود کردن دسترسی به اینترنت مورد استفاده قرار گرفته است.
گزارشهای متعددی حاکی از آن است که ابر آروان به نهادهایی مانند سازمان صدا و سیما، وزارت اطلاعات و سایر ارگانهای دولتی خدمات ارائه میدهد که متهم به نقض حقوق بشر و سرکوب هستند.
برخی منابع مطلع شدهاند شدهاند که ابر آروان از حمایتها و تسهیلات ویژه حکومتی و رانت عظیم بهرهمند شده است که به آن امکان رشد سریع و تبدیل شدن به یک شرکت انحصاری را داده است.
پس از هک سرور «کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه» توسط گروه انانیموس، اسنادی افشا شد. این اسناد نشان میدهند که ابرآروان به دستور این کارگروه وبگاهها را مسدود میکرد.
در یک مورد، مسئولان ابر آروان فراتر از دستور، اقدام به مسدودسازی کردند. آنها علاوه بر وبگاه یک سایت، آیپی سرور آن را نیز مسدود کرده بودند.
با توجه به اتهامات مطرح شده علیه ابر آروان، این شرکت در پروژههای دولتی و با سایر شرکتهایی همکاری داشته است که در ادامه به آنها اشاره میشود:
۱. پروژه «ابر ایران»: پروژه «ابر ایران» یک طرح حکومتی در راستای توسعه زیرساختهای ابری در کشور بود که ابر آروان یکی از کنسرسیومهای اصلی آن به شمار میرفت. این پروژه به عنوان بخشی از «شبکه ملی اطلاعات» شناخته میشود و هدف آن کاهش وابستگی به اینترنت جهانی و ایجاد یک شبکه داخلی مستقل است. همکاری ابرآروان در این پروژه، یکی از دلایل اصلی مطرح شدن اتهام همکاری با نهادهای امنیتی در زمینه توسعه «اینترنت ملی» بوده است.
شرکتهای همکار
۲. پیمانکاران فیلترینگ و سانسور: منابع و گزارشهای تحقیقاتی به چند شرکت دیگر اشاره میکنند که در زمینه فیلترینگ و سانسور با نهادهای حکومتی همکاری میکنند. این شرکتها در یک اکوسیستم مشترک برای توسعه زیرساختهای سانسور فعالیت میکنند. برخی از این شرکتها عبارتند از:
شرکت یافتار پژوهان پیشتاز رایانش: این شرکت متهم به همکاری با دادستانی و سپاه پاسداران در زمینه فیلترینگ و تحلیل تصویر و شناسایی چهره است.
شرکت امنافزار گستر شریف: این شرکت به عنوان یکی از مشهورترین شرکتهای فعال در حوزه فناوریهای سانسور اینترنت در ایران شناخته میشود.
شرکت سامانه گستر سحابپرداز
گروه دادهپردازان دوران
شرکت خدمات انفورماتیک نیافام
این شرکتها اغلب به عنوان پیمانکاران فنی نهادهای اطلاعاتی و امنیتی در زمینه اجرای سیاستهای فیلترینگ و کنترل اینترنت فعالیت میکنند.
۳. همکاری با ارگانهای امنیتی و اطلاعاتی
بر اساس گزارشهای وزارت خزانهداری آمریکا، ابرآروان با نهادهای امنیتی و اطلاعاتی حکومت ملایان ارتباط نزدیک دارد و مدیران اجرایی آن با مقامات ارشد حکومتی مرتبط هستند. همچنین در قراردادهایی که ابرآروان برای پروژه «ابر ایران» منعقد کرده، بندهایی مانند «امکان شنود قانونی کلیه تجهیزات و سرویسها» و «مدیریت قطع یا وصل» اینترنت دیده میشود که نشاندهنده دسترسی نهادهای اطلاعاتی و امنیتی به زیرساخت این شرکت است.
۴. هلدینگ فناپ و گروه مالی پاسارگاد
گزارشها مستند حکایت از ارتباط ابرآروان با هلدینگ فناپ و گروه مالی پاسارگاد دارند. هلدینگ فناپ (فناوری اطلاعات و ارتباطات پاسارگاد) یکی از بزرگترین شرکتهای فناوری اطلاعات در ایران است که به بانک پاسارگاد وابسته است. این ارتباطات مالی و سازمانی، نشاندهنده پیوندهای عمیقتر ابرآروان با ساختارهای اقتصادی و حکومتی است.
نقش بانک پاسارگاد در تامین مالی سانسور و سرکوب
بانک پاسارگاد به عنوان یک بانک خصوصی در ایران، به ظاهر متعلق به بخش خصوصی است. با این حال، ارتباطات و مالکیت آن پیچیدهتر از یک شرکت سهامی عام ساده است. بر اساس گزارشها و تحلیلهای مختلف، بانک پاسارگاد دارای سهامداران عمدهای است که به نهادهای حکومتی، اطلاعاتی و نظامی وابسته هستند.
بخش قابل توجهی از سهام بانک پاسارگاد به صورت مستقیم یا غیرمستقیم و شرکتهای پوششی در اختیار حکومت و زیر نظر خامنهای، مانند «ستاد اجرایی فرمان امام» و «بنیاد تعاون» سپاه پاسداران میباشند.
سوابق منفی بانک پاسارگاد عمدتاً به دلیل ارتباطات آن با نهادهای حکومتی و نظامی و همچنین فعالیتهای شرکتهای زیرمجموعه آن در زمینه فناوری است. بانک پاسارگاد از سوی وزارت خزانهداری ایالات متحده به دلیل ارتباطات مالی با نهادهای تحریمشده، از جمله سپاه پاسداران، مورد تحریم قرار گرفته است.
از طریق سرمایهگذاری و پشتیبانی از شرکتهایی مانند ابرآروان، بانک پاسارگاد متهم است که به صورت مستقیم در تقویت زیرساختهای سانسور و سرکوب آنلاین در ایران نقش دارد. این شرکتها با ارائه خدمات به ارگانهای دولتی و امنیتی، به آنها در اعمال سیاستهای فیلترینگ و نظارت بر فضای مجازی کمک میکنند.
مانند بسیاری از نهادهای مالی بزرگ حاکمیت ملایان، پروندههای متعددی درباره فساد مالی، اعطای وامهای کلان به شرکتهای وابسته و سوءاستفاده از موقعیت بانکی برای منافع شخصی و گروهی نیز علیه بانک پاسارگاد مطرح شده است.
هلدینگ فناپ (FANAP) یکی از بازوهای اصلی بانک پاسارگاد در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات است.
تحریمهای بینالمللی علیه ابر آروان
هلدینگ فناپ به عنوان زیرمجموعه بانک پاسارگاد، در پروژههای حکومتی مرتبط با «شبکه ملی اطلاعات» نقش فعالی داشته است. منتقدان معتقدند که این پروژه ابزاری برای افزایش کنترل حاکمیت ملایان بر اینترنت و تسهیل سانسور است و همکاری در آن، بانک پاسارگاد را به عنوان یک شریک جرم در اجرای سیاستهای سرکوب، سانسور، فیلترینگ و نقض حق آزادی بیان حکومتی نشان میدهد.
در ۲۳ آبان ۱۴۰۱ اتحادیه اروپا ابرآروان را تحریم کرد. این تحریمها در واکنش به سرکوب معترضان خیزش ۱۴۰۱ اعمال شدند.
اتحادیه اروپا اعلام کرد که ابرآروان مجری پروژههای حکومت ملایان برای محدودیت اینترنت بوده است. بخش عمدهای از ابرآروان متعلق به بانک تحریمشده پاسارگاد است.
این شرکت با استفاده از شرکتهای پوششی، تحریمها را دور میزده است. همچنین امکان دارد برای این بانک پولشویی انجام میداده است. با این روش، تحریمی متوجه این شرکت نمیشد.
در پی تحریمهای اتحادیه اروپا، دامنه اصلی ابر آروان از دسترس خارج شد. این دامنه arvancloud.com نام داشت و همه خدمات از طریق آن ارائه میشد.
در خرداد ۱۴۰۲ دولت آمریکا نیز ابر آروان را تحریم کرد. این تحریم به دلیل مشارکت در اجرای اینترنت ملی و سانسور اینترنت بود. دو بنیانگذار ابرآروان یعنی پویا پیرحسینلو و فرهاد فاطمی نیز تحریم شدند.
در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۳ وزارت خارجه استرالیا ابر آروان را تحریم کرد. این تحریم به دلیل کمک به حکومت ایران در مسدود کردن اینترنت و نظارت بر مردم بود.
در همان ماه، وزارت خارجه بریتانیا نیز ابرآروان را تحریم کرد. وزارت خارجه بریتانیا ابرآروان را از شرکای کلیدی وزارت اطلاعات حکومت ایران دانست. این شرکت از توسعه اینترانت ملی که مردم را از اینترنت جهانی جدا میکند، پشتیبانی میکند.
